Sunday, December 09, 2012

Tijd voor GroenLinks


Het is lang geleden dat ik enthousiast was over GroenLinks. Maar Wijnand Duijvendak krijgt het voor elkaar. Sinds donderdag staat er een Sinterklaaskadoorje op de website van De Helling: de download van Wijnands pamflet 'Wie we zijn en wat we willen". En ik heb het met veel enthousiasme gelezen. Zoals ik in mijn praatje voor de GroenLinks Partijraad al aangaf, hebben we nu de mogelijkheid om onszelf inhoudelijk te vernieuwen, en Wijnand geeft een voorzet die ik op veel punten onderschrijf. Laat ik beginnen met een korte bespreking - maar iedereen die geïnteresseerd is raad ik aan het pamflet zelf te lezen.

Het pamflet begint inspirerend met  een verwijzing naar de bekende Triodos commercial die viral ging. Waarom? Omdat hij appelleerde aan een sentiment dat niet wordt opgepikt door media en politici, maar wel enorm begint op te hopen onder gewone mensen: houd eens op met die negatieve Wilderiaanse klaag- en wrok-politiek! Wij willen ons weer inzetten, bouwen aan een wereld die beter, rechtvaardiger, duurzamer is dan nu. Sterker nog, we doen het gewoon.

Fundamentele kritiek.
Wijnand vervolgt met wat de kern gaat worden van zijn betoog: als je groen, links en vrijzinnig bent, dan moet je fundamentele kritiek hebben op het huidige economisch bestel. Niet alleen omdat er met dit kabinet ruimte voor is, maar omdat de noodzaak zich aandient. Die ideologische kritiek moet vervolgens vertaald worden in politieke punten. Wijnand zet ze op een rijtje:
  1. Beperk de macht van de financiële markten, de banken en het aandeelhouderskapitalisme. Ze zijn te losgeslagen, teveel gericht op korte termijn winst in plaats van op maatschappelijke waarde.  De kritiek is al oud: het Angelsaksisch model wordt al decennia bekritiseerd, maar het casinokapitalisme is dusdanig schadelijk gebleken voor alles dat ons dierbaar is, dat de urgentie nu wel voor iedereen duidelijk is. Alleen reageert de politiek niet stevig genoeg.
  2. Versterk de solidariteit, beperk de inkomensverschillen. Wijnand gebruikt hiervoor in essentie hetzelfde argument dat ook door Femke Halsema is genoemd in haar boek 'Geluk - voorbij de hyperconsumptie, haast en hufterigheid', namelijk dat verkleinen van inkomensverschillen welzijn van de burgers bevordert. Waar de argumentatie in 'Geluk' nog ietsje hap-snap was, is die hier vollediger. Daarbij baseert Wijnand zich grotendeels op een boek van Richard  Wilkinson en Kate Pickett, 'The spirit level: why equality is better for everyone'. In welvarende samenlevingen blijkt een een naar verhouding gelijke inkomens- en vermogensverdeling te leiden tot minder sociale problemen, minder criminaliteit, meer vertrouwen in de politiek, een gezondere, langer levende bevolking, minder statuscompetitie en angst voor statusverlies en daarom ook minder consumptiedrang en - dwang. Last but not least: de sociale mobiliteit neemt toe. In weerwil tot wat neoliberale marktfundamentalisten ons willen doen geloven, worden mensen juist in genivelleerde economieën makkelijker van een dubbeltje een kwartje.
  3. Versterk het publieke domein, democratiseer de publieke diensten. De afgelopen jaren is de maatschappelijke kritiek op het vermarkten van publieke diensten sterk toegenomen. In essentie komt die hierop neer: kwaliteit wordt niet meer beloond, alles draait om winst en managers zijn zich gaan gedragen als kleine zonnekoningen. Wat de samenleving eerst bond, is nu vermarkt en kapot gemaakt. Langzaam maar zeker groeit een beweging van onderop die bepaalde publieke zaken weer overneemt. Dat is een goede zaak: het creëert wederkerigheid en vertrouwen en maakt dat het maatschappelijk weefsel weer gedragen wordt door alle burgers.
  4. Geef mensen weer grip op hun tijd, bevorder immateriële groei. Richt het beleid op het vergroten van welzijn, niet alleen welvaart. In alle onderzoeken naar wat de Nederlander bezig houdt de afgelopen jaren, komt eenzelfde beeld naar voren: mensen willen minder werken om meer tijd te besteden aan wat hun gelukkig maakt: vooral er zijn voor gezin, relatie, vrienden en familie. En toch dringen opeenvolgende regeringen erop aan dat we meer en meer werken. We moeten ook wel, nu de economie tegenzit en voorzieningen worden uitgehold. Maar dat is dus niet wat mensen willen: veel mensen zijn bereid een stapje terug te doen in werk-uren, om hun tijd aan andere dingen te besteden. En herverdeling van werkzame uren zou natuurlijk ook goed zijn voor het terugdringen van de werkloosheid.
  5. Beprijs producten ook naar de kosten die ze maatschappelijk en ecologisch teweegbrengen. Ecotax dus. Laat vliegtuigpassagiers betalen voor de klimaatverandering die vliegen veroorzaakt, laat automobilisten betalen voor de luchtverontreiniging en daaruit voortvloeiende gezondheidsschade. Een oude wens van GroenLinks, maar hij zou tenminste leiden tot eerlijke beprijzing, in plaats van subsidies op fossiele energie die we juist kwijt moeten.

Typische GroenLinks punten.
Er zitten geen verrassingen onder deze punten. De meeste zaken zijn eigenlijk al lang deel van het  GroenLinks gedachtegoed. De oplettende lezer heeft ze op mijn eigen blog vaak voorbij zien komen. En het bevalt me wel dat we weer voluit kunnen gaan en de fundamentele maatschappijkritiek van de partijen die aan de basis stonden van GroenLinks, kunnen paren aan realistische ideeën en beproefde alternatieven. Er is duidelijk behoefte aan het verwoorden van deze kritiek en vooral, aan een partij die zich inzet voor alternatieven. En er is genoeg energie voor die alternatieven. We laten ons niet meer de mond snoeren, ook niet over illegalen of  andere voormalige taboe-onderwerpen. Tijd voor GroenLinks om zelfbewust en met opgeheven hoofd de arena weer te betreden.

Sociale zekerheid opnieuw doordenken.
O zeker, er staan ons nog wat dingen te doen. Zo moet de GroenLinks visie op sociale zekerheid opnieuw doordacht worden.  In 'Vrijheid Eerlijk Delen' stond de wens om het sociale zekerheids-stelsel om te vormen van een stelsel gericht op inkomenszekerheid naar een stelsel gericht op participatie-zekerheid. Daar hoorde een scholings-systeem bij en een goed systeem om mensen van werk naar werk te begeleiden. Die laatste zijn er in de politieke werkelijkheid van af gevallen, terwijl GroenLinks wel heeft meegewerkt aan het 'uitkleden' van inkomenszekerheid. Dat mag niet meer gebeuren. Veiligheid en zekerheid is een basisvoorwaarde voor een fatsoenlijk bestaan, en GroenLinks moet zich er voor inzetten dat alle werknemers daarop kunnen rekenen. Er is domweg teveel uitgehold aan sociale zekerheid de afgelopen jaren. GroenLinks mag zich niet verbinden aan verdere afbraak.

Anders gaan leven en...
Er is de vraag hoe wij ons opnieuw gaan verbinden aan de vele initiatieven van onderop, zoals collectieven die samen een windmolen kopen, zonnepanelen leggen of buurtrestaurants runnen. Het zijn initiatieven waarin veel GroenLinksers actief zijn -niet vreemd gezien onze geschiedenis- maar je kunt ze niet claimen, integendeel. Je kunt je alleen maar opstellen als partner, en proberen het ze makkelijker te maken. Daarbij moet je in het oog houden dat veel dingen van onderop kunnen worden opgebouwd, maar dat de strijd niet alleen maar van onderop wordt gewonnen. Hoe veel kleine initiatieven onze maatschappij ook kunnen overspoelen, hoe veel transition towns, stadstuiniers en andere sociale initiatieven er ook zijn, - en het kunnen er niet genoeg zijn wat mij betreft- er moet ook een machtsblok gevormd worden om multinationals te dwingen zaken anders te doen. Er zijn teveel olieboeren, voedings-, media-, auto-industrieen etcetera die baat hebben bij de huidige situatie of die verandering blokkeren omdat ze liever op korte termijn veel winst willen maken dan investeren in nodige veranderingen. Die moet je zachtjes of minder zachtjes dwingen. Daar heb je macht voor nodig. En dus politiek.

...andere politiek.
Maar dat vraagt een ander soort politiek. Want al je je presenteert als strijdmakker van degenen die stukje bij beetje, en ieder op zijn eigen manier, werken aan een betere wereld, moet je eerlijk en integer zijn. Je moet je het vertrouwen waard tonen. Dat is de enige manier om de publieke steun te  houden. Je moet ook kunnen uitleggen wat je doet en waarom. Waarom je wat nastreeft en waarom je welke concessies doet. Wat je beoogt met je beleid en waarom het de beste, of best haalbare manier is. Transparantie is een must evenals integriteit en communicatieve vaardigheden. En je moet laten zien dat je de menselijke maat in het oog houdt. Het is niet zo dat het doel alle middelen heiligt - het omgekeerde is eerder waar: een verkeerd middel kan het doel corrumperen.
Je moet daarnaast de gedragsverandering die je vraagt van mensen, zelf als eerste laten zien. Dat zijn we ons binnen GroenLinks ook bewust: een GroenLinkser in een benzineslurper, dat schuurt. Je moet de verandering belichamen die je nastreeft. Be the change you want to see. Pas dan ben je geloofwaardig en kun je mensen echt mobiliseren.
Want op je gedrag beoordelen mensen je. En terecht. Daar hebben we het als GroenLinks de afgelopen tijd laten liggen (zo zou het bijvoorbeeld helpen als de mensen die besloten dat Jolande moest vallen, openlijk uitleg gaven. Dat gebeurt nu nog te weinig). Maar het moet wel een kernthema worden van GroenLinkse politiek.

Wijnand noemt een aantal uitstekende punten, die (gelukkig) al gemeengoed zijn binnen GroenLinks. Maar we moeten ons ook onderscheiden in de soort van politiek die we bedrijven. Integere politiek moet het zesde punt zijn in de agenda voor GroenLinks. Niets meer en niets minder.

Maar er is weer hoop. Het is tijd. Voor verandering. Voor GroenLinks.

Sunday, October 14, 2012

Creatief met GroenLinks

Er zitten veel nadelen aan het verliezen van verkiezingen. Zoals mensen moeten ontslaan enzo. Dieptriest. Maar er zit in ieder geval een voordeel aan, als je eenmaal uitgehuild bent: je kunt fris en vrolijk helemaal je partij opnieuw overdenken. Niets is meer heilig, alles is in state of flux.

Sommige mensen gaan wel heel creatief aan het denken, zoals Sywert, die werkelijk meent dat als   GroenLinks zichzelf opheft in de PvdA, de politiek vervolgens enorm vergroent en GroenLinks enorm relevant wordt. Ik vrees dat we dan alleen maar meer PvdA krijgen en dat het groen voorgoed ingeruild wordt tegen ouderwetse grijze vakbonds-kuch-'solidariteit'.

Maar deze week vielen me wel twee stukken op: eentje van de onvermoeibare Wijnand Duyvendak en eentje van Hans Maarten van der Brink in NRC. Die laatste is nog niet online, maar ik zal hem proberen samen te vatten.

Beweging van onderop. Beide auteurs, Duyvendak en Van den Brink wijzen op de enorme golf aan burgerinitiatieven, op maatschappelijk gebied maar ook op gebied van duurzaamheid. Sluipenderwijs (terwijl politici Wilders volgden in zijn wrokkigheid en negativiteit en media popelen om elk goedkoop sentiment aan te wakkeren en over te nemen) vond er dus een behoorlijke cultuuromslag plaats onder de Nederlandse bevolking. Mensen hebben blijkbaar geen zin meer in negativiteit en werpen zich en masse op kleinschalige initiatieven om de wereld, nouja, de wijk te verbeteren, zelfvoorzienend te worden of duurzaamheid te bevorderen.

Koren op de molen van GroenLinks, zou je denken. Maar nee, Van den Brink signaleert dat GroenLinks -evenmin als bijvoorbeeld Die Grunen- weten te profiteren, vooral door intern gedoe en leiderschapsstrijd. En waar Die Grunen dan nog redelijk wat invloed hebben kunnen uitoefenen in de afgelopen jaren, is dat voor GroenLinks teleurstellend weinig geweest.

Ongeloofwaardig. Ligt er nu voor GroenLinks een nieuwe toekomst, nu burgers verstandiger blijken dan aangenomen? Helaas niet, schrijft Van den Brink. Het probleem is niet zo zeer dat de leden bij bosjes weglopen bij de partij, het probleem is de enorme ongeloofwaardigheid. Tsja, het is natuurlijk zo dat juist het eigen top-kader dingen deed die het aanzien van de partij geen goed deden: soms door iets teveel stunteligheid (het partijbestuur), soms door naïviteit (Sap, die zich door Rutte liet verleiden tot Kunduz en vervolgens de fractie  zwaar onder druk zette), soms door kiezen voor eigenbelang of frustratie tegen het belang van de partij in: Tofik Dibi, Ineke van Gent. En het onderhuids voortwoekerende conflict leek niemand onberoerd te laten. Niemand van de partijtop is ongeschonden, stelt Van den Brink dan ook terecht.

Het Roer Moet Om. Dus, schrijft Van den Brink, gooi radicaal het roer om. Hef GroenLinks op en begin een kiezersbeweging: "geen nieuwe club met statuten en fractiedisciplines", maar een beweging waaraan GroenLinksers kunnen deelnemen maar ook mensen uit andere partijen en vooral uit alle hoeken van de samenleving. Honderd mensen, stelt Van den Brink voor, "die daarbij niet zo bleu zijn om gevraagd te willen worden, maar die hun aanbod beschouwen als een dienst aan de samenleving".

Even afgezien van de vraag hoe je ook in zo'n beweging mannetjesmakerij en egoïsme vermijdt, hij heeft twee belangrijke punten. Namelijk (1) dat de agenda van duurzaam (waaronder ook sociaal duurzaam en economisch duurzaam) breder is dan GroenLinks en (2) dat er iets radicaals moet gebeuren met de partij. Niet alleen omdat de  partij  het vertrouwen van de kiezer heeft verloren, maar ook omdat mensen met idealen zich niet zo maar laten inkapselen door een beweging of partij: die moet uit henzelf komen.
En misschien ook wel omdat een partij niet meer het vehikel is waarlangs een dergelijke politieke agenda moet worden gerealiseerd. Maar dat er wel degelijk een vehikel moet zijn voor een  agenda, staat als een paal boven water. Ik ben het zeer eens met Wijnand, als die schrijft: "Deze hele beweging van doe-het-zelvers is inspirerend, maar ik ben niet naïef: uiteindelijk kunnen we niet zonder de politiek: zij zal de grote vervuilers moeten aanpakken, vervuiling duurder maken en schoon gedrag goedkoper, strenge normen stellen aan vervuiling." Inderdaad, laten we niet naïef zijn. De tegenkrachten zijn groot, soms (vaak) moet je multinationals, werkgeversverenigingen, zittende machten gewoon dwingen.

Hoe dan wel? Voor wat betreft de partij: de vraag is ook of de oude vormen van partijdemocratie nog wel voldoen. Ik word ook niet vrolijk van Platvoetindianen die heel opportunistisch elk wissewasje aangrijpen om de partij middels kromme redeneringen met veel machtsvertoon richting oud-links te duwen. Symbool-politiek ook, en dat spreekt me niet aan. Het gedachtegoed van GroenLinks zoals het er nu uitziet -groen, sociaal, vrijzinnig- spreekt veel mensen aan. Alleen de partij-organisatie is aan vernieuwing toe. Je zou bijvoorbeeld een organisatie wensen waarin de top zich ook laat corrigeren door de leden, bijvoorbeeld als het gaat om omgangsvormen. Een organisatie  waarbij de drempel om zich aan te sluiten laag is, bijvoorbeeld omdat ze ook een life-style van betrokkenheid en verschilligheid vertegenwoordigt. Een organisatie die misschien wel meer als netwerk is opgebouwd dan als hierarchische partij-organisatie (ook al moeten we altijd rekening houden met de wet van Michels).  Een organisatie met een flinke denktank ook, want als duurzame oplossingen in brede zin van het woord vergen veel denkkracht en goede contacten met onderzoekers; en het gevaar is dat je gedachtegoed anders verwatert.

En als we daarvoor het partij-logo moeten offeren, ach, dan zij dat zo. Maar ik vind het een creatiever en dynamischer idee dan opgaan in de PvdA, zoals Maarten van Poelgeest, Joost Lagendijk en Ineke van Gent voorstelden. Want dan weet je zeker dat je de partij om zeep helpt.

Tuesday, October 09, 2012

Analyse van de verkiezingsnederlaag - praatje voor de Partijraad.

Voor de partijraad van afeglopen zaterdag stond oorspronkelijk de analyse van de verkiezingsnederlaag op de agenda. Daarvoor had ik de volgende spreektekst voorbereid.
Geachte partijraad, beste GroenLinksers, het was geen onverwachte nederlaag, drie weken geleden. Wel een die we ons zwaar moeten aantrekken. Er zijn drie dingen die ik op straat en tijdens de #4dw veel heb teruggehoord: Kunduz, het lente-akkoord en 'het gedoe'. Ik denk dat jullie deze punten ook wel zullen herkennen.

Kunduz. Voor wat betreft Kunduz kun je stellen dat -of je nu voor of tegen was- dit een zeer lastig punt was, zowel vanwege diep gevoelde uitgangspunten in de partij, alsook politiek-strategisch: VVD en CDA kregen credits omdat Nederland weer meedeed, terwijl alles wat fout ging op het bordje van GroenLinks kwam, en dat voor een missie die vier jaar zou duren. Dat valt alleen te managen als de partij geheel achter de missie staat, maar er is verzuimd om in draagvlak te investeren, zowel voor het besluit als erna.

Lente-akkoord. Dan het lente-akkoord. Je kunt ook daar mee eens zijn of niet, dat laat ik even in het midden. Goede dingen waren dat wij vrij veel hebben binnengehaald, en dat het lente-akkoord de macht van wilders definitief brak. Na het lente-akkoord heeft hij nooit meer zoveel macht gehad als daarvoor. Veel mensen hebben het ook als moedig gekwalificeerd, in die zin heeft het ons zeker credits opgeleverd. Nadeel was: PvdA deed niet mee en nadat de euforie was gezakt, hadden PvdA en SP vrij schieten, zoals bijvoorbeeld op het ontslagrecht. Dat is een strategische afweging. Wat als wij niet hadden meegedaan? Waren we dan niet ook aan de rand van het speelveld terechtgekomen, als nee-zeggers? Ik heb ook mensen gesproken die juist GL gestemd hebben vanwege het lente-akkoord.

Het gedoe. Goed. Deze punten (ontslagrecht, Kunduz) waren misschien nog te managen geweest, maar toen kwam het gedoe. De kandidatencommissie heeft volgens mij duidelijk geprobeerd om te handelen volgens door het congres vastgestelde regels. Echter, op het moment dat Tofik zijn kandidaatstelling openbaar maakte, gold niet meer zorgvuldigheid en gelijk speelveld houden, maar de media-logica. en die was al gauw: David Tofik neemt het op tegen Goliath Patrijtop.
Je kunt discussiëren of Tofik's recht zijn ambitie na te jagen zwaarder woog dan het gevaar dat de resulterende campagne de partij zou kunnen schaden. Dat zijn kandidaatstelling de partij zou schaden stond al vrijwel vast. Immers, waar moesten de verschillen gezocht worden? Niet zozeer inhoudelijk, dus in politieke stijl. Ergo, welke kandidaat ook zou winnen, die zou altijd beschadigd zijn. Maar wat doe je ertegen als de kandidaat zijn kandidaatstelling via de media afdwingt?
Tsja, tenslotte nog Ineke, die in haar afscheidsinterview toch wel natrapt. Dan is het beeld compleet. Kiezers houden nog wel van duidelijke politieke keuzes, ook al zijn het niet de hunne. Maar gedoe, dat heeft ons volgens mij de das omgedaan.

Campagne. Wellicht hadden we de eerste twee punten -Kunduz, lente-akkoord- kunnen hanteren als we niet ook nog het gedoe hadden gehad. Wel denk ik dat we dan echt veel eerder met campagnevoeren hadden moeten beginnen, al is het maar op standje half of eerst vooral intern op pad. Hier heeft het ontbroken aan strategisch inzicht vanuit de partijleiding. Men wist dat het in de fractie niet goed liep; men wist van de gevoeligheid van Kunduz en het lente-akkoord.

Hoe verder? Dan de vraag hoe verder. Dat is de meest interessante. Laten we positief beginnen: we hebben een lekker vrije rol in de oppositie, onze grote concurrent PvdA gaat regeren, en D66 is opgeschoven naar rechts, sociaal gezien. Dus vrij schieten. Tijd om onszelf inhoudelijk te vernieuwen dus. Niet qua principes, maar wel qua inhoudelijke uitwerking. Ik zie nu bijvoorbeeld Wijnand Duijvendak pleiten voor een groener gezicht. Maar ik denk niet of een sociaal en een groen gezicht met elkaar in tegenstelling zijn. En ook de derde pilaar, vrijzinnigheid, vind ik een heel belangrijke: ik zie teveel vrijheden, bijvoorbeeld seksuele diversiteit, onder druk komen te staan. Ik geloof dus niet dat wij ‘vooral groen’ moeten worden. Wel moeten we ons sterker onderscheiden van bijvoorbeeld de PvdD die zich met name het knuffelbare groen toe-eigent. Het technisch-beleidsmatige groen, dat zich ook veel in Brussel afspeelt, hebben we wel goed maar dat is weer minder zichtbaar.

Je hebt als GroenLinks nu de kans om met vernieuwende punten te komen, mits je niet vergeet om maatschappelijke steun te zoeken. De maatschappelijke worteling en samenwerking is essentieel, want parlementair beteken we nu even niet zo veel. Dat zal niet makkelijk worden, want maatschappelijke organisaties zullen zich niet makkelijk willen verbinden aan een -ahem- 'splinterpartij'. En media-aandacht zal er vooral zijn als het slecht gaat, maar ons verder spaarzaam bedeeld worden als kleine partij. Aan de andere kant zie ik kansen. Juist links heeft zich de afgelopen jaren, vooral reagerend op Wilders, inhoudelijk weinig vernieuwd. Dus het GroenLinkse geluid kan heel verfrissend zijn.
Maar de eerste prioriteit zal zijn om het vertrouwen in onze partij te herstellen. Het mag misschien klinken als een dooddoener maar het is zo: vertrouwen komt te voet en gaat te paard. De weg omhoog zal dus lang zijn. Maar dat GroenLinks er bovenop komt, staat voor mij vast.

Sunday, October 07, 2012

GroenLinks 2.0

The day after. We hebben een nachtje kunnen slapen en kijken terug op wat er gister gebeurde. Een partijraad die live te volgen is op Politiek24, dat is zoiets als het CDA congres dat de hele dag op tv is - verspilling van zendtijd. Maar goed.
Die ochtend was ik naar de partijraad gefietst met drie punten in mijn hoofd: snel een congres, maar niet te snel want het moet wel zorgvuldig voorbereid worden. Het zou goed zijn als de voorstellen van de commissie-van Es meegenomen konden worden, maar als dit alles voortsuddert tot maart is dat te lang. Dus liefst rond kerst of net na nieuwjaar. Ten tweede, het huidige partijbestuur kon dat congres niet voorbereiden dus dat moest door een ander groepje gebeuren. En ik wilde heel graag in de aanloop naar de volgende Kamerverkiezingen een lijsttrekkersverkiezing waaraan kandidaten kunnen van binnen en van buiten de huidige fractie.

Snel een interimbestuur. Wel, ik werd min of meer op mijn wenken bediend. Heleen Weening kreeg het woord en kondigde haar aftreden aan. Het partijbestuur trad met haar af. Zij namen hun verantwoordelijkheid en dat valt te prijzen. Daarmee haalden ze meteen de angel uit de situatie. En Margriet Jongerius, voorzitter van de toezichtscommissie kondigde vervolgens precies aan wat ik gehoopt had. De Toezichtsraad benoemt zo snel mogelijk een interimbestuur, dat een congres gaat uitschrijven. De aankondiging staat al op de website, wie wil kan zich aanmelden. Tsja, vervolgens kwam er nog wat gedoe met subgroepjes, stellingen en stemmen. Natuurlijk, het punt van de open lijsttrekkersverkiezingen werd breed onderschrevenen: dat hoort immers bij GroenLinks maar is niet altijd praktijk helaas.

Maar de subgroepjes, stellingen en stemmen, hoe keurig ook, kunnen niet verhullen dat we nog vragen hebben bij GroenLinks. We weten bijvoorbeeld nog niet wie gelekt heeft uit het partij-top-overleg, met de bedoeling de val van Jolande te bewerkstelligen. Dat een select, ongekozen groepje blijkbaar heel belangrijke beslissingen neemt, riep ook vragen op (hier verwoord door Selçuk). Ik begrijp dat het soms nodig is om informeel te kunnen praten over de te volgen strategie, maar houd het transparant en maak op zijn minst wereldkundig dat een dergelijk groepje bestaat en wie erin zitten.

Nog niet uit de gevarenzone. Terwijl het zo te zien aanmeldingen regent bij de toezichtscommissie, houd ik mijn hart vast. Want het is een verschrikkelijk lastige klus die dit interimbestuur staat te wachten.
Het behelst namelijk veel meer dan het voorbereiden van voorstellen voor het congres. Want je moet deze periode de Commissie-Van Es begeleiden en alleen dat al is best tricky. Hoeveel kan de commissie benoemen zonder dat het publicitair explosief wordt, hoeveel moet zij juist wel benoemen omdat de leden wel recht hebben op transparantie?
Daarbij komt dat de fractie nog niet stabiel is: er is heel veel gebeurd,  en waarschijnlijk zijn de onderlinge verhoudingen ook wel enigszins geschokt. Ik hoop van harte dat morgen Bram gekozen wordt als fractievoorzitter, want hem acht ik in staat om de fractie in rustiger vaarwater te krijgen, en dat is momenteel heel belangrijk.
Daarnaast moet dit interimbestuur een eerste reorganisatie-plan maken voor het Landelijk Bureau - en daar moet een visie achter zitten hoe de partij er de komende jaren uit moet zien. Niet gemakkelijk: het gaat om banen en mensen die zich met hart en ziel hebben ingezet voor de partij.
En tenslotte bemoeien zich veel oudgedienden met de gang van zaken rond de partij. Dat heb je in onzekere tijden, maar de fractie en het volgend bestuur moet goed kunnen functioneren: zij moeten met een schone lei kunnen beginnen.

Kortom: heel veel werk en ook risicovol. Echt goede kandidaten, gezaghebbende GroenLinksers die die crisisbestendig zijn, verstand hebben van hoe media functioneren, van financiën en van organisaties, die goede teamspelers zijn en ook weer terug kunnen treden als de klus geklaard is, tsja, die hebben meestal al een goede functie en zullen zich niet gauw aanmelden omdat het afbreukrisico groot is (stiekem ben ik dus mensen aan het benaderen...).

GroenLinks 2.0. En dan. Over een paar maanden, als de Commissie-van Es met haar rapport komt, zal het media-gewijs nog een keertje bal zijn. Daarna zal het pas rustig worden, hopelijk. Wat kunnen wij, gewone leden, in de tussentijd doen? Nadenken over GroenLinks 2.0,  zoals Wethouder Jan van der Meer (Nijmegen) het noemt. Met zijn eerste statement ben ik het vast eens: GroenLinks 2.0 zal gezellig zijn of zal niet zijn. Daarnaast moeten we kijken naar de informele machtsstructuren binnen onze partij. want ik ben het eens met Jasper Fastl die op de partijraad de afgetreden partijvoorzitter Heleen Weening bedankte. Het partijbestuur draagt nu de zwarte piet, maar het is natuurlijk ook een honds-moeilijke klus geweest de afgelopen maanden, vooral omdat er zo veel krachten werkzaam waren langs informele wegen.
De nieuwe organisatie moet sterk genoeg zijn om weerstand te bieden tegen onzichtbare macht. Hoe moeten we dat aanpakken? Dat regel je niet met procedures; wel met een partijcultuur waarin transparantie en het fatsoenlijk behandelen van mensen bovenaan staat. En de enigen die dat kunnen bewerkstelligen, GroenLinksers, zijn wij zelf: we moeten mensen erop aanspreken als wij vinden dat er teveel informeel bekokstoofd wordt, of onfatsoenlijk met mensen omgegaan. Zullen we dat ook afspreken?

Friday, September 14, 2012

Een dreun voor je kiezen.

Een dreun voor de kiezen: dat was het wel voor GroenLinks, woensdag. We stonden al een tijd stabiel op vier maar veel GroenLinksers zullen toch gehoopt hebben dat onze eindspurt (ik noem bijvoorbeeld het briljante vier dagen wakker en de fantastische letters) nog een extra zetel zou opleveren. Er waren ontzettend veel GroenLinksers op straat. En Jolande deed het prima in de debatten. Het is dramatisch en triest voor de medewerkers die nu hun baan kwijt raken. En voor Linda, en ook voor Rik en Arjen.

En wat nu? Andree van Es is as we speak bezig een commissie samen te stellen om de nederlaag te onderzoeken. De eerste analyserende blogjes verschijnen ook al. Prima. Maar ik geloof dat we eerst even nog iets anders moeten doen. We moeten juist gaan praten met alle kiezers en leden die ons de afgelopen woensdag verlaten hebben voor een andere partij of gewoon thuis gebleven zijn. Om ze te laten weten dat we gehoord hebben wat ze ons wilden vertellen. Ik noem maar even een paar dingen: 'we vinden het niks dat jullie de missie in Kunduz steunden', 'we vinden dat jullie minder sociaal geworden zijn'. En: 'we vinden dat er teveel gedoe is geweest in de partij'. Misschien moeten we juist de komende weken weer met de standjes de pleinen en markten op. Om dat gesprek te voeren en te laten merken dat we luisteren. Wat dat betreft, afdeling Utrecht, kom maar op met die kraam, ik ga wel op de Standhuisbrug staan.

Ik denk dat we ook niet te trots moeten zijn om ook toe te geven dat we fouten gemaakt hebben. Was Kunduz wel zo'n goed idee, wetend dat we daar wel drie jaar aan vast zouden zitten? Zijn we niet kwetsbaar op het ontslagrecht, moeten we ons verhaal op sociale zekerheid niet nog eens goed overdenken? Dat betekent niet dat je het verhaal de PvdA en SP moet opnemen, maar wel dat je moet nadenken hoe je mensen in onzekere tijden een optimale basis kunt bieden om met die economische onzekerheid om te gaan. En zo kunnen we waarschijnlijk wel meer dingen bedenken. Een voordeel: we hebben de komende tijd de ruimte en tijd om ons eigen verhaal aan te scherpen en te moderniseren. Denkkracht genoeg. Zo kunnen wij straks scherp zijn. Terwijl de regeringspartijen dat per definitie niet kunnen, gebonden als ze zijn aan coalities en drukker met regeren dan met nadenken.

En het gedoe? Jolande gaat door en met Bram verwacht ik rust in de tent. Ik ben daar blij mee. Mooi. Ik heb Jolande de afgelopen weken zien groeien: nog een leiderschapswissel, ik had er niet aan moeten denken. De lijdensweg is nog niet helemaal ten einde vrees ik. We zullen de komende tijd goed luisteren naar wat mensen zeggen, het zal af en toe pijnlijk doen maar we zullen er denk ik ook door veranderen. En ik hoop dat onze vrienden weer bij ons terugkomen.

Friday, August 24, 2012

Een gewone maandagavond / Tubular Bells



Het was een gewone nazomer-maandagavond in Utrecht. En er gebeurde iets bijzonders. Mensen slenterden rond, zaten op terrasjes of in de tuin of waren op de fiets onderweg naar God-weet-waar. En opeens begon het Dom-carrillon ongewone klanken te verspreiden. We werden getrakteerd op een bijzondere uitvoering: vier pianisten en een carrilloniste speelden 'Tubular Bells' van Mike Oldfield. En het klinkt misschien als een cliche maar het was echt zo: overal in de stad bleven mensen staan, hingen uit hun slaapkamerraam (zoals ik) of gingen buiten zitten om te luisteren.

Er zijn denk ik weinig mensen geweest, die niet vielen voor de magie van de zomeravond over de prachtige oude stad, en de buitengewone uitvoering van een schitterend stuk muziek. Zoals een van de aanwezigen later opmerkte: "What a concert, what a city! One of those moments when you think that, despite all the actual global issues, we will all be alright".

Raak. Want ergens dacht ik precies hetzelfde. Want je wordt even uit je gewone tredmolen gehaald en je denkt: Jee, als zoiets moois mogelijk is, wat is er dan nog meer mogelijk?

Zou de oplossing van al die crises waar we mee worstelen misschien niet eerder zitten in onconventionaliteit en verwondering en in afwijken van gebaande paden? Afwijken van die oude paden van afgekauwde politieke clichés van bezuinigingen en 'we-moeten-allemaal-langer-en-harder-doorwerken' en 'laten-we-het-bedrijfsleven-vooral-nog-meer-belastingvoordeel-geven-om-de-economie-aan-de-gang-te-krijgen'. Het was een moment dat je je afvraagt of nieuwsgierigheid en creativiteit, schoonheid en verwondering misschien niet een betere motor zijn voor vooruitgang dan bang zijn, doorbuffelen, wegbezuinigen. It is worth a try.

Gewoon een gedachte op een gewone maandagavond. Ongewone dingen, je moest er meer van hebben.

Saturday, August 04, 2012

Wat een partij.


Wat een partij. Dat denk ik de laatste weken vaker. Er gebeuren dingen die ik vroeger niet voor mogelijk had gehouden en af en toe valt mijn mond open van verbazing. De partijtop is bezig in slow motion te imploderen, ik kan het niet anders omschrijven.  Maar tegelijkertijd groeit de vastbeslotenheid. Want dit is wel mijn partij. Die laat ik niet zo maar naar de verdommenis gaan.

Leden weg. Waar hebben we het over? De afgelopen maanden heb ik behoorlijk wat maatjes binnen GroenLinks hun biezen zien pakken. Mensen met wie ik al heel wat verkiezingen op stap ben geweest om verkiezingsaffiches te plakken of te flyeren op de Stadhuisbrug. We hebben van mening verschild en heftig gediscussieerd, maar samen hebben we heel wat ups en downs meegemaakt. Ik baal hiervan en hoop ze ooit nog eens in de partij terug te zien.

Ze liepen bijvoorbeeld weg om Kunduz. En dat had volgens mij niet gehoeven. Kunduz was al lang van te voren voorbereid door de motie (PDF) die Mariko Peters had ingediend samen met Alexander Pechtold. Er was tijd genoeg geweest om het een en ander met de partij uitgebreid door te nemen. Maar dat is nagelaten. Dat is een inschattingsfout geweest van de Haagse fractie, want men wist hoe tricky deze zaken liggen binnen de partij.

Het lente-akkoord: leden meenemen.
Een politiek leider weet op zo'n moment dat de manoeuvreerruimte niet zo groot meer is. Vervolgens kwam het Lente-akkoord. In mijn vorige postje gaf ik al aan dat op zich een moedige daad was: eindelijk werden met politieke daadkracht de voortdurende machtsspelletjes, het constante politieke getreiter van Geert Wilders doorbroken. En sinds die tijd is Wilders' impact ook bepaald niet meer wat hij geweest is. Niet dat hij uitgespeeld is, maar het Lente-akkoord markeert een breekpunt. Wel maakte GroenLinks zich kwetsbaar, doordat de partij nu geassocieerd wordt met bezuinigingen, net nu we de verkiezingen ingaan. Dan moet je nu ook even goed je leden meenemen, want zij zijn het die op straat en op feestjes de GroenLinks standpunten zullen moeten uitdragen (hint, hint).

Deconfiture. Maar ja, toen kwam echt de deconfiture. Tofik 'BamBam' Dibi en zijn kandidatuur voor het lijsttrekkerschap. Het gedoe. Het referendum. De zelfoverschatting. De uitspraken, over Kunduz enzo. Plaats 10. Exit Dibi. Ik was trouwens verbaasd dat voormalig GroenLinks-leider Femke Halsema zich in tweets en in de pers openlijk met de zaak bemoeide. Dat was denk ik onnodig: Jolande heeft immers met overmacht gewonnen.

Inspireren. Tsja. De rest hoeven we niet meer te herhalen: Ineke van Gent en haar interview, Bruno Braakhuis... Volksvertegenwoordigers die een publieke functie vervullen, voor een partij die fatsoen en integriteit hoog in het vaandel heeft staan. Dan weet je dat jouw gedrag meer impact heeft dan dat van een gewoon lid. Vanuit zo'n functie kun je vertrouwen teweegbrengen, inspireren, hoop geven en dat is heel, heel veel waard. Maar het omgekeerde is dus ook het geval: als je je rancune laat gaan boven de partij, breng je teleurstelling teweeg en haken mensen af. En dat net nu we de verkiezingen in gaan.

Wat te doen? Daar komen we aan de crux. De tendens van de laatste maanden zie je terug in de berichtgeving over GroenLinks: elk foutje wordt momenteel onder een vergrootglas gelegd. Logisch. En -ik denk dat we dat allemaal eigenlijk wel weten- die tendens zal waarschijnlijk niet ophouden voordat het koninginne-offer is gebracht. En dit wordt geen goed verkiezingsresultaat - ik gok op 4 zetels. Wat te doen?

Ideeën-partij op zoek naar macht.
Ideeën-partij op zoek naar macht. Op de eerste plaats zie ik het risico uit elkaar gespeeld te worden in 'verschillende vleugels' - sociaal tegenover groen, vrijzinnig tegenover sociaal, linkervleugel tegenover rechtervleugel. Normaal gesproken was die spanning altijd reden voor geanimeerde discussie maar ook voor ideeenvorming. Daaraan heeft het de afgelopen tijd ontbroken. Dat is jammer. Maar als de top het niet doet, laten we het dan samen doen. Neem bijvoorbeeld sociale zekerheid. We weten allemaal dat het bestaande stelsel, dat vooral geënt is op inkomenszekerheid, te duur wordt. En dat tegelijkertijd grote groepen mensen (zelfstandigen, eenpitters) buitengesloten zijn. Laten we dus kijken wat voor ideeën we hebben voor een sociaal stelsel dat deze makken niet heeft. En laten we dat doen met meer onderwerpen.

Linda Voortman: degelijk.
Degelijk. Op de tweede plaats moeten we, na onze oud-kamerleden en bijna-oud-kamerleden even terechtgewezen te hebben - en dat heb ik in bovenstaand stukje nu wel afdoende gedaan- zelf het fatsoen uitstralen dat we de afgelopen weken zo node gemist hebben. Misschien moeten we er in volgende kandidaatstellingen ook gewoon beter op letten. Het is niet zozeer nodig heel veel snelle jongetjes en meisje op de lijst te hebben, ze moeten ook integer zijn en degelijk hun werk doen. Zoals Linda bijvoorbeeld, dat soort mensen heb je ook nog (en Marry is er wat mij betreft ook zo eentje en Titia en Andree en  Bas en Marije en ga zo maar door).

Maar eerst, vrienden: campagne. Het schijnt erg gezellig te zijn op het landelijk bureau. Gaan jullie mee?

Sunday, July 15, 2012

We can change the future. En nu is het moment.



Ik ben het niet altijd eens met Dwars. Soms  wel, soms (zoals bij de quota-discussie bijvoorbeeld), niet. Maar nu eventjes wel.

Waar gaat dit over? GroenLinks daalt gestaag in de peilingen, de afgelopen weken. Of gestaag - behoorlijk snel. Nog maar net waren we gewend aan het historisch lage aantal van vier zetels, of daar kwam de volgende tik: volgens de  TNS/NIPO-peiling telt de GroenLinks-fractie in de Tweede Kamer straks precies drie zetels.

Er gaat iets niet helemaal goed.

Ashley North zette zich aan het analyseren van de cijfers.  Samenvattend: GroenLinks weet haar kiezers niet vast te houden en stemmers lopen in grote getale weg naar met name de SP maar ook de PvdA (al lijken er ook peilingen te zijn waar juist de liberalere kiezer wegloopt). En weinig mensen die nu aangeven GroenLinks te gaan stemmen, zeggen daar ook 100% zeker van te zijn.

Je kunt daar tegenover zetten, dat het Kunduz-akkoord een geweldig resultaat was. 'Nooit heeft de partij meer bereikt dan afgelopen half jaar', schrijft Josse de Voogd, en hij zou nog wel eens gelijk kunnen hebben. Het is een goed akkoord, zeker gezien de omstandigheden. Alleen, de euforie rondom de politieke daadkracht die werd getoond na de eindeloze politieke spelletjes van Geert Wilders in de Catshuis-onderhandelingen, is weggeëbd. En PvdA en SP hebben voor de verkiezingen maanden de tijd om gaten te schieten in het akkoord en vervolgens het hele akkoord weg te zetten als asociaal: verlagen ontslagvergoeding, afschaffen onbelaste reiskostenvergoeding, ga zo maar door. De prijs die GroenLinks betaalt voor haar politieke daadkracht is onzichtbaarheid in de campagne.



Veel bereiken, maar dat niet over het voetlicht kunnen brengen, levert geen politieke winst op. Politiek is voor een groot deel beeldvorming - vraag het de spindoctors. Maar wat mij betreft is politiek nog meer dan dat. Politiek gaat ook over idealen. Politiek gaat over het inspireren van mensen tot verandering. En als er een ding nu nodig is, is het dat wel. Daarom ben ik het eens met -alweer- een Dwarser, Floor de Man, die schrijft: "De vrijzinnige en idealistische spirit binnen GroenLinks lijkt nog verstopter te zijn dan Waldo himself."
We bevinden on in een veelvoudige crisis die voorlopig niet voorbij is: over de Euro, over de verhoudingen binnen Europa en over onze kijk op economie, maar ook over energie en klimaat -laten we dat even niet vergeten. De afgelopen jaren zijn bovendien veel persoonlijke vrijheden opgeofferd aan 'veiligheid' - denk aan het bewaren en uitwisselen van persoonsgegevens, het gevecht rond ACTA. En de tijd is nog niet voorbij waarin politiek vooral bedreven wordt op basis van angstzaaien en verdachtmakingen. Dat resulteert in een enorme vernietiging van sociaal kapitaal: vertrouwen, bereidheid samen te werken, bereidheid om te investeren in de toekomst.

Wat te doen? Het verhaal kan eigenlijk heel simpel zijn. Bij GroenLinks staan we voor de vrijheid van het individu -denk aan de vrouwenbeweging, de homobeweging, alle sociale bewegingen waar we uit voort zijn gekomen. We staan voor gelijke ontplooiingskansen, want ook dat is vrijheid: positieve vrijheid, zoals Femke Halsema ooit zo fraai betoogde - en daar is nog geen letter van irrelevant geworden. We staan bovendien voor een economie en een levenswijze die minder beslag legt op het milieu - en grappig genoeg loopt die wens parallel met de wens van veel mensen om een gelukkig leven te leiden, dat meer in balans is en ruimte biedt om tijd door te brengen met geliefden. We hebben kortom echt een goed verhaal. En er is behoefte aan zo'n verhaal. Overal werken groepen mensen samen aan bijvoorbeeld het goedkoper inkopen van zonne-panelen, of aan de leefbaarheid van hun wijk.


Zo moeilijk is het dus niet. Nu alleen nog fraaie en realistische ideeën formuleren en uitventen. Daarbij is mijn hoop gevestigd op mensen als Pieter Hilhorst en Jos van der Lans: die slagen erin om modellen neer te zetten waarin sociale zekerheid niet ten onder gaat aan bureaucratie en management-denken, maar gebruik maakt van de kracht van mensen. En op sommige milieu-organisaties die met frisse gedurfde ideeën komen zoals deze en deze, die dus ook haalbaar blijken. En ook maar ook een beetje op politieke initiatieven als Ensemble, waar we los van partijpolitiek proberen te denken, met mensen van verschillende politieke partijen, links-progressief in het politieke spectrum.

Eerlijk gezegd, ik weet nog niet of wij het tij nog kunnen keren, zoals Ashley hoopvol schrijft. De bevlogenheid ontbreekt momenteel een beetje- de vanzelfsprekende houding van: een andere manier van leven is nodig en mogelijk, realistisch ook - en maakt ons gelukkiger.
Maar waar ik wel op aan wil sturen, is een partij die ook na 12 september relevant is, wellicht niet zozeer op zetel-aantal, als wel met haar frisse, idealistische geluid en realistische plannen. We can change the future. En het moment is nu.



Friday, February 10, 2012

GroenLinks en Kunduz: damned if you do, ...

Morgen trekken ruim 1500 GroenLinksers richting Utrecht om het 30e congres van hun partij bij te wonen. Daarbij zullen ze zich buigen over maar liefst 5 moties over de missie in Kunduz, waarvan er 3 pleiten voor terugtrekken. Je kunt dit gerust een Kunduz-congres noemen.En het is niet voor niets. Het programma 1Vandaag berichtte dat de partij zowel als de kiezers in meerderheid tegen de missie zijn.
Dat wordt dus een spannend congres morgen voor Jolande Sap. Maar de fractie zit niet stil: briljant getimed liet ze vandaag weten uitbreiding van politietrainingen in Kunduz te blokkeren. Training van bijvoorbeeld rechters en advocaten in het kader van het 'versterken van de justitieketen' sluit Sap niet uit, integendeel. Ze stuurt dus aan op civieler maken van de missie om het congres tevreden te stellen. Overigens wist Rutte in december al dat uitbreiding van de missie onhaalbare kaart was: ChristenUnie is tegen, dus uitbreiding heeft sowieso geen meerderheid.

Chicken
Er zijn dus voor GroenLinks morgen twee mogelijkheden. De eerste: het congres laat haar tanden zien en roept de fractie op om de steun aan de missie in te trekken. Zal de fractie dat dan ook daadwerkelijk doen? Ik denk van niet. Op de eerste plaats kan GroenLinks het zich simpelweg niet meer permitteren om na het intrekken van de steun aan de missie in Servië (1999), en aan de Navo-missie in Afghanistan (2001), er nogmaals er tussenuit te knijpen. Hoor ik daar Frans Timmermans stiekem al oefenen op het Tòòòktoktoktok! waarmee hij Peters' mededeling zal onthalen? Nee, waarschijnlijk zal de fractie dan een uitweg zoeken in iets als een 'partijbrede dialoog' en ander procedureel tijdrekken en vervolgens de kwestie op een volgend congres opnieuw agenderen. Smullen voor de media (tegenstanders die breeduit hun grieven spuien). De partij zal voorlopig verlamd zijn en nog verder duikelen in de peilingen.

Civiel
Tweede mogelijkheid -en ik voorspel dat het deze wordt-: de partij neemt genoegen met de move van Sap. Ze roept dan de fractie op om vooral duidelijker uit te dragen dat de missie heus heel erg civiel is. Dat zal de fractie van harte beloven. Maar ook dan is alles nog geen pais en vree. Het kabinet, dat de PR voor de missie moet doen, heeft totaal geen belang bij het naar buiten brengen van het meer civiele karakter van de missie. Ze zijn al lang blij dat Nederland weer 'een' missie doet en weer meetelt bij de NAVO. Punt. En daarbij, VVD en CDA vinden het heel comfortabel dat GroenLinks steeds de publicitaire en politieke kastanjes uit het vuur haalt, zodat zij zelf zich kunnen richten op het tevreden houden van Geert respectievelijk het hertalen van hun uitgangspunten. De koerswijziging die GroenLinks probeert af te dwingen, zal dus nooit publicitair zichtbaar worden. En ook tegenstanders van de missie zullen zich blijven roeren in GroenLinks.

Kwakkelen
In beide gevallen zal elk incident met betrekking tot Kunduz, elke politie-agent die roept tegen de Taliban te willen vechten, elke keer dat Mariko Peters zich verspreekt op een ledenbijeenkomst, leiden tot persaandacht voor GroenLinks en het feit dat zij een missie steunt die niet populair is. En dus blijft de kwestie door-etteren en blijft de partij voorlopig kwakkelen.
Deels heeft de fractie dat aan zichzelf te wijten. Veel leden zijn stevig geïrriteerd dat de beloofde dialoog over Kunduz er niet is gekomen. Er heeft één bijeenkomst plaatsgevonden, die was gepland in de kerstvakantie. Dat steekt. Fractie en partijleiding hebben zich onvoldoende gerealiseerd dat de massale steun voor Jolande Sap op het partijcongres een jaar geleden misschien wel eens niet zozeer voortkwam uit enthousiasme voor de missie, maar uit het feit dat GroenLinksers geen leiderschapscrisis wilden. De fractie heeft volstrekt verzuimd om op dit onderwerp de banden met de partij aan te halen. Die zelfoverschatting mag haar stevig aangerekend worden. De publicitaire reactie op de kwestie Peters, alsmede het stekker-incident hebben ook niet echt geholpen.

Vlucht naar voren
Kunnen Sap en Peters de boel nog redden? Tsja, daarvoor zal Peters toch echt met het boetekleed aan de partij in moeten trekken – van Appelscha tot Zwartsluis. Ze zal de leden serieus het gevoel moeten geven dat zij gehoord worden. Voor Sap ligt een zwaardere taak. Als zij de aandacht af wil leiden van Kunduz, zal ze met initiatieven moeten komen, voorstellen die GroenLinks weer neerzetten als de doordachte, progressieve, links-liberale partij die de partij onder Halsema was. Eerlijk is eerlijk, het afgelopen jaar hebben we haar dat nog niet zien doen. Maar er is nu nog maar één mogelijkheid: een krachtige vlucht naar voren.

(Dit stuk verschijnt tegelijk op DeJaap)