De boerka: van een verbod word je niet vrijer.

Dat was een kernachtige reactie van Eelco Bosch van Rosenthal: Dus er is een rel over een verbod dat er nog niet is op dingen die er niet zijn? Het vat de futiliteit van de ophef wel goed samen. PVV en de VVD maken veel herrie om niets. Of Welten al dan niet terecht een voorschotje neemt op handhaving, die vraag is eigenlijk al beantwoord. Als Welten precies hetzelfde had gezegd over milieuregels, dan vrees ik dat precies diezelfde partijen instemmend hadden gezwegen.

Interessanter is de achterliggende vraag: moet je boerka's bestrijden met een boerkaverbod? VVD en PVV voeren als voornaamste reden voor een boerkaverbod aan dat het de emancipatie van vrouwen in de weg staat. Vrouwen worden, in hun visie, gedwongen om een boerka te dragen, en dat kun je het beste bestrijden met ze te dwingen dat ding niet meer te dragen. Onvrijheid bestrijden met onvrijheid - zou het helpen?

Moslimvrouwen zelf voeren soms aan dat zij de boerka dragen uit vrije wil: zij willen zich conformeren aan wat Allah van ze vraagt. Mijn stelling is altijd geweest dat religie een kwestie is van mensenwerk. Met name openbaringsreligies voeren een claim op 'van God gegeven waarheid', maar vergeten daarbij te vermelden dat die 'openbaringen' vervolgens zijn geinterpreteerd, geherinterpreteerd, van commentaar voorzien en uitgedragen door mensen -voor het merendeel, helaas, mannen. Religie, en met name de daaruit voortkomende gedragsregels, is dus in grote mate cultureel-maatschappelijk bepaald. Het zou daarom goed zijn als vrouwen meer stem krijgen in religieuze instituties. De bekende Moslim-activiste Irshad Manjij pleit daar ook onophoudelijk voor: zij vindt dat vrouwen zelf ook meer Koran-interpretaties moeten kunnen geven.

Maar wat als die vrouwen de boerka nu zelf willen? vragen sommige activisten -veelal van linker zijde- zich af: moeten we hen dan niet in die wens steunen, zeker als ze al zo onder vuur liggen? Ik denk dat je in principe het recht om een boerka te dragen, moet verdedigen. Toch valt er op dit argument ook iets af te dingen. Het 'als ze het nu zelf willen'-argument gaan voorbij aan aan het gegeven dat er voor deze vrouwen vaak geen alternatief is, als ze het respect van de religieuze gemeenschap willen behouden. Want wat als je laagopgeleid bent en je man je geld beheert, je bewegingsvrijheid beperkt en je toekomst in zijn hand heeft? Dan heb je weinig keus, ook al wordt je strikt genomen niets verboden. Deze argumentatie gaat dus voorbij aan de subtiele en minder subtiele mechanismen van groepsdwang en onderdrukking waarmee vrouwen in religieuze groeperingen vaak te maken hebben. En juist in fundamentalistische kringen, waar het boerka vraagstuk speelt, is de groepsdruk zwaar.

Maar ook de PVV en de VVD schieten hun doel voorbij -gesteld dat hun doel is om vrouwen te bevrijden. Want kun je onvrijheid bestrijden met onvrijheid? En praktisch gezien: vrouwen die nu alleen buiten mogen komen met boerka, wat zullen die praktisch gezien aan dit verbod hebben? Zij zullen naar alle waarschijnlijkheid nog minder buiten mogen komen. Deze vrouwen hebben meer aan inburgeringscursussen, aan vrouwengroepen die zich met emancipatie bezighouden, aan mogelijkheden om economisch en maatschappelijk zelfstandiger te worden.

Als vrouwen een boerka willen dragen, soit. Maar het debat zal daarover met hen ,en met hun mannen, gevoerd moeten worden. Er is wat mij betreft maar één manier om het verschijnsel 'gedwongen boerka dragen' aan de kaak te stellen. Dat is alles doen om de zelfstandigheid en hun economische en maatschappelijke participatie van deze vrouwen te vergroten. Daarbij blijft het nodig om onvrijheid in religies aan te kaarten en op de agenda zetten – en dus activisten als . Maar ik zal dan ook met ze in debat willen - en met hun mannen. En activisten als Irshad Manji van harte te steunen. Maar een verbod zal niet helpen.

(Dit stuk werd in ingekorte vorm gepubliceerd in Trouw)

Tussen Geloof en Groepsdwang

Links moet opkomen voor de vrijheid om niet beperkt te worden door geloofsregels die anderen opleggen.

Op zaterdag 9 oktober gaf Femke Halsema in de Utrechtse Jacobikerk een lezing over godsdienstvrijheid. Coreferent was André Rouvoet. De afgelopen week zette de discussie tussen die twee zich voort in de kolommen van de Volkskrant. Rouvoets reactie spitste zich toe op de rol van vrouwen in het geloof. Hij stelde daarbij dat Halsema zou pleiten voor ‘gedwongen emancipatie’, en zelfs dat GroenLinks zich in dit opzicht achter de PVV schaarde. Niets is minder waar.

Klippen
Het is niet verwonderlijk dat links zich nauwelijks roert in het debat over godsdienstvrijheid en emancipatie. Links moet tussen een aantal klippen laveren: mensen die godsdienst überhaupt achterlijk vinden; mensen die vinden dat religieuze groepen het zelf moeten weten zolang zij er maar geen last van hebben; en tenslotte mensen die solidair willen zijn met een islamitische minderheid die zich verdrukt voelt.
Die laatsten komen vaak met de retorisch bedoelde vraag: ‘Maar als die vrouwen het nu zelf willen?’ Daarmee gaan ze echter voorbij aan het gegeven dat er voor deze vrouwen vaak geen alternatief is, als ze het respect van de religieuze gemeenschap willen behouden.
Want wat als je laagopgeleid bent en je man je geld beheert, je bewegingsvrijheid beperkt en je toekomst in zijn hand heeft? Dan heb je weinig keus, ook al wordt je strikt genomen niets verboden.

SGP
Hetzelfde ‘maar-als-ze-het-nu-zelf-willen’-argument hanteren ook de verdedigers van de SGP. Maar als SGP-vrouwen nu werkelijk graag achter het aanrecht blijven, waarom is het dan nog nodig om van partijwege vrouwen het passief kiesrecht te ontzeggen? Het argument stoelt in wezen op onverschilligheid voor de subtiele en minder subtiele mechanismen van groepsdwang en onderdrukking waarmee vrouwen in religieuze groeperingen vaak te maken hebben. Rouvoet gaat in zijn betoog voorbij aan deze belangrijke kwestie: de groepsdwang die in religieuze gemeenschappen kan heersen.

Sekten
Dan hebben we het niet alleen over de meer extreme vormen van psychologische dwang die kan worden uitgeoefend door religieuze leiders – denk aan sekten als de Branch Davidians in Waco, Texas of van Jim Jones in Brits Guyana die eindigden in collectieve zelfmoord. Dichter bij huis zijn de vele gevallen van seksueel misbruik in instellingen van de katholieke kerk, massaal toegedekt door leden van diezelfde geloofsgemeenschap. Wat we daarvan kunnen leren, is dat verregaande macht, die zich uitstrekt over alle aspecten van het dagelijks leven, kan leiden tot ernstige grensoverschrijdingen. Dat is een duur geleerde les, die ook ‘gewone’ geloofsgemeenschappen zich kunnen aantrekken.

Uitstappen
Want geloofsgemeenschappen onderscheiden zich van bijvoorbeeld bedrijven of sportverenigingen in de zin dat hun opvattingen en leefregels zich uitstrekken tot alle facetten van het dagelijks leven en het gevoelsleven. Dat is hun kracht, maar het kan ook ontaarden in groepsdwang. ‘Maar ze kunnen er toch uitstappen’, zeggen voorstanders van scheiding van kerk en staat, vaak uit linkse hoek. ‘Als we geloofsafval maar steunen, zijn we toch klaar?’ Ze gaan daarmee voorbij aan het gegeven dat onderdeel zijn van een groep niet alleen een kwestie is van honderd procent loyaal zijn of de groep verlaten. Juist de mogelijkheid kritiek te leveren, te wijzen op misstanden, aan te geven waar het schuurt, maakt essentieel onderdeel uit van groepslidmaatschap, zeker als het gaat om geloof en levensinstelling. Als er geen enkele tussenweg bestaat tussen ‘erin of eruit’, versterkt dat de groepsdwang. Zoals gezegd: juist religieuze groeperingen zouden daarvoor moeten oppassen.

Karikatuur
Rouvoet maakt een karikatuur van het standpunt van Halsema als hij vraagt of christelijke ouders hun kind niet meer mogen meenemen naar de kerk. GroenLinks is altijd zeer terughoudend geweest met overheidsingrijpen achter de voordeur. Maar de partij stelt zich wel van oudsher tot doel om machtsongelijkheid en discriminatie aan de kaak te stellen, op welke wijze die zich ook voordoen. En daarom valt Halsema te prijzen dat zij deze discussie aanzwengelt. Want je kunt mensen niet dwingen vrij te zijn, maar je kunt instituties wel ter verantwoording roepen als ze de vrijheid van anderen belemmeren. Links moet daarbij zowel opkomen voor de vrijheid om te geloven als voor de vrijheid om niet beperkt te worden door geloofsregels die anderen opleggen. GroenLinks, met zijn platform voor geloof en politiek, heeft op dat punt een traditie hoog te houden.

Karaktermoord
Als Rouvoet Halsema ervan beschuldigt emancipatie op te leggen, anti-religieus te zijn of zelfs de PVV-lijn te steunen, pleegt hij niet alleen karaktermoord. Erger is dat hij het gesloten karakter van religieuze gemeenschappen versterkt en hen legitimeert als ze zich onttrekken aan kritiek en grondrechten van hun leden schenden. Daar lijdt de individuele godsdienstvrijheid onder en uiteindelijk ook de integriteit van de geloofsgemeenschap. Hopelijk is dat niet de bedoeling van de ChristenUnie. In elk geval zal GroenLinks zal zich daar altijd tegen verzetten.

Dit stuk verscheen op 19 oktober in de Volkskrant

Christelijke kerken moeten afstand nemen van de reacties van de Paus.

Seksueel misbruik door kerkelijke gezagsdragers kan desastreus zijn, juist door de positie die de kerk in levens inneemt. Voor kerken die nog wel bij de tijd zijn, is het moment gekomen om zich krachtig uit te spreken tegen de manier waarop de Roomse Kerk ook nu nog daarmee om meent te moeten gaan.

Deze Paaszondag sprak de Paus het traditiegetrouw het Urbi et Orbi uit ('voor de stad en voor de wereld'). Met geen woord repte hij over het seksueel misbruik van kinderen dat in kerkelijke instellingen in zoveel landen plaatsvond en dat de afgelopen tijd wereldwijd aan het licht is gekomen. Tijdens de Goede Vrijdagviering in Rome waarbij de paus aanwezig was, heeft de priester die voorging berichten over seksueel misbruik binnen de katholieke kerk, op één lijn gesteld met antisemitische uitingen. De manier waarop de Rooms-Katholieke Kerk omgaat met deze misstanden, roept wereldwijd verontwaardiging en waarschijnlijk ook verdriet bij de slachtoffers.

In alle kritiek op de houding van de Rooms-Katholieke Kerk ten aanzien van het kindermisbruik dat in haar gelederen in grote getale voorkwam en massaal is toegedekt en in de doofpot gestopt, ontbreekt één ding. Dat is niet vreemd, gezien vanuit een geseculariseerde maatschappij, waarbij we eigenlijk nauwelijks nog weten wat geloof is. Maar het lijkt me wel belangrijk. Dat is de vraag: wat heeft misbruik door juist die kerkelijke gezagsdragers, voor effect?

Geloof is meer dan het onderschrijven van een simpele canon, en het hanteren van enkele strikte gedragsregels. Geloof is -idealiter- ook zingeving. Het geeft richting aan je leven, en aan wie je wilt zijn. Het geeft houvast bij levensvragen, moed bij crises. Zingeving kan wel zonder religie - je hoeft niet letterlijk te geloven in iets 'hogers' om bezig te zijn met de wereld, je plaats erin, en de richting die je wilt gaan. Maar een levende religie kan niet zonder zingeving: dan wordt het een dor geloofstelsel dat ten dode is opgeschreven.

Over de gevolgen van trauma door seksueel misbruik zijn boeken vol geschreven. Overlevenden kampen vaak de rest van hun leven met de gevolgen: ze hebben vaak moeite met relaties en seksualiteit en leiden aan depressies. De nu voorliggende gevallen van misbruik door dienaren van de Kerk zijn nog eens extra schadelijk - onder meer doordat het misbruik hier plaatsvond door erkende autoriteiten, die door iedereen in hoog aanzien gehouden werden en als dé morele maatstaf gezien werden. De jonge slachtoffers moeten zich vreselijk eenzaam gevoeld hebben, omdat niemand hun verhalen wilde of -durfde- te geloven. Maar er zit nog een extra dimensie aan. Je zou het in onze geseculariseerde maatschappij, op het eerste gezicht ontdaan van religie, haast vergeten: geloof en zingeving gaat over datgene wat je drijft en hoop geeft, over wie je bent en wie je wilt zijn. Daarin gekwetst worden, kan desastreuze gevolgen hebben.

Er is een andere beroepsgroep die zich bezig houdt met dezelfde thematiek. Dat is de psychotherapie. Voor psychotherapeuten gelden zeer strikte regels en een stevige beroepscode. En die gaat niet alleen over dat misbruik niet mag. Die gaat ook over het inherente machtsverschil tussen cliënt en therapeut: de ene vaak -tijdelijk- hulpbehoevend, de ander de autoriteit. Ze gaan over de materie waar therapie over gaat: gevoelens, herinneringen, dromen, hoop, teleurstelling. zaken die zeer wezenlijk zijn voor het functioneren van een mens. Binnen de praktijk van de psychotherapie gaat het dus om essentiële levensvragen, en daarom gelden strikte gedragsnormen: vertrouwelijkheid, een respectvolle manier van omgaan. En als het goed is, loopt de cliënt uiteindelijk de praktijk weer uit - niet dat het leven beter is geworden, of de jeugd minder getormenteerd, maar wel met meer inzicht, met nieuwe realiteitszin, met nieuwe hoop.

Ook de Kerk houdt zich bezig met de ziel van een mens: met wat hem of haar drijft, zin geeft. En daar gaat het grotendeels over diezelfde vraagstukken als de psychotherapie. En onderschat niet hoeveel mensen zingeving een belangrijk aspect van hun leven vinden; vaak ook in religieus verband. Een in 2006 verschenen rapport toont de WRR aan, dat in Nederland driekwart van de mensen mensen levensbeschouwing een belangrijk aspect van hun leven vinden. Daarvan noemt ruim een kwart zich niet religieus, maar wel min of meer humanistisch; ruim de helft van de bevolking noemt zich spiritueel: 26% daarvan is christelijk; nog eens 26% noemt zich ongebonden spiritueel. De WRR concludeerde dan ook dat religie wel degelijk nog steeds een belangrijke plaats inneemt; alleen niet meer in een dergelijk maatschappelijk georganiseerd verband als vroeger. Hoeveel van die mensen die seksueel misbruikt zijn in kerkelijke instellingen, hebben nu letterlijk niets meer om in te geloven? En hoe erg is dat? Als je ziet hoeveel mensen wèl één of andere vorm van levensbeschouwing aanhangen, dan denk ik dat het heel erg kan zijn.

Voor de Roomse Kerk is het al eeuwen te laat. Waar de psychotherapie laat zien hoe je helend kunt werken met het innerlijk, met de ziel zo je wilt, daar heeft de Heilige Roomse Kerk de andere kant laten zien: dat zij precies datzelfde heeft gebruikt als basis voor ongebreidelde macht. Want wie de ziel en de levens van mensen stuurt - en dat deed de Roomse Kerk tot in détail- heeft meer macht dan enig politicus of gezagsdrager dan ook. En daar is het de Kerk om te doen. Dat lijdt, zeker na deze reacties, geen twijfel meer.

Voor de kerken die nog wel bij de tijd zijn en die zingeving nog wel serieus nemen, is het tijd om zich te bezinnen. Wie werkt met zingevingsvragen en daarin een vertrouwenspositie geniet, kan een mens maken of breken. Het is tijd om nog eens te kijken naar gedragsregels en beroepscodes. Maar het is zeker tijd om zich zeer, zeer krachtig uit te spreken, niet alleen tegen het misbruik, maar ook tegen de manier waarop de Roomse Kerk ook nu nog daarmee om meent te moeten gaan.

Deze column verscheen eerder op Joop.nl

De jaren tien.

Ik had er niet eens bij stilgestaan, dat het eerste decennium van deze eeuw voorbij was, totdat alle lijstjes verschenen (en hier en hier en hier). En de analyses van het afgelopen decennium zijn niet vrolijk. 'Mistroostig', noemt Pieter Hilhorst de overheersende instelling. Misschien is het wel het ontbreken van mooie idealen, dat de filosofie van de jaren Nul kenmerkt. Men wil vrijheid - voor zichzelf maar niet voor anderen. Veiligheid, maar vooral tegen anderen. Om het met SCP-directeur Paul Schnabel samen te vatten: met mij gaat het prima dankzij mezelf, met ons beroerd dankzij anderen. De jaren Nul waren een decennium van angst -dankzij 9-11- en een financiële crisis er overheen, maar ook van cynisme, grofheid en ressentiment. Op de valreep zagen we nog falen van de politiek: Kopenhagen, een Europa dat de tekorten op de begrotingen niet in bedwang houdt, dat een nieuwe leider achterkamert. In de VS was het politiek cynisme nog zichtbaarder in een regering Bush die alle fatsoensnormen met de voeten trad. En wat te denken van Berlusconi, die eveneens alle normen tart maar zijn macht over de media misbruikt om de beeldvorming en de emoties populistisch naar zijn hand te zetten?
Nee, de jaren nul waren geen vrolijk decennium.

En nu? Zie we sprankjes van verandering? Hilhorst ziet de redding in 'samenredzaamheid', het stimuleren van netwerken waaruit burgers steun krijgen maar die ook eisen stellen aan burgers. Ik weet het nog niet. Het klinkt me nog iets te bedacht, net iets teveel als wishful thinking. Je zag ook een tijdje een tegenbeweging in een hang naar authenticiteit: biologisch eten, streekproducten, natuurlijke stoffen, wellness - de Happinez-trend zeg maar. Dat leek ook veelbelovend -gaat biologisch nu eindelijk doorbreken?- maar het gevaar is duidelijk: als het leidt tot in zichzelf gekeerd en zelfingenomen cocoonen dan blijft het krachteloos en wordt het niks.

Eén van de hoopvolle initiatieven van dit moment vind ik de move your money-campagne van HuffPost. Initiatiefneemster Arianna Huffington - één van 's werelds meest invloedrijke bloggers- ergerde zich aan het feit dat de grote banken, nog geen jaar nadat de belastingbetaler ze gered had, alweer fikse bonussen gingen uitbetalen. Maar dat diezelfde banken intussen ook nog steeds niet deden wat ze behoren te doen: geld uitlenen. Dat, terwijl de belastingbetaler nog een generatie lang bezig zal zijn om de enorme bedragen die met de reddingsacties gemoeid zijn, af te betalen.
De arrogantie van de banken komt voort uit het besef dat ze 'too big too fail' zijn - ofwel, dat het financiële systeem in elkaar zou storten, als de grootbanken om zouden vallen. Althans, dat is wat ze met hun lobby de politiek willen doen geloven. En cynisch genoeg: een IMF-studie (PDF) toont aan dat juist de banken die de grootste risico's namen, het hardst lobbyden voor de-regulering. En dat die juist vanwege hun miljoenenlobby's het eerst gered werden.
Wat kun je doen, in het zicht van zoveel cynisch en egoïstisch nietsontziend machtsvertoon? Cynisch worden en op en website de graaibankiers de huid vol schelden? Gaan zitten cocoonen op je biologische bank of achter je flatscreen? Huffington was strijdlustig en opbouwend: ze organiseerde een actie om burgers te bewegen hun geld weg te halen bij de 'too big too fail'-grootbanken, en over te brengen naar zogeheten community banks: in de VS zijn dat banken met meestal een iets lagere rente, maar die voorzichtiger opereren en zich wel houden aan hun maatschappelijke taak van geld uitlenen aan bedrijfsleven en middenstand. Zoals Huffington strijdlustig schrijft: "JP Morgan/Chase, Citi, Wells Fargo, and Bank of America may be "too big to fail" -- but they are not too big to feel the impact of hundreds of thousands of people taking action to change a broken financial and political system." Huffington maakte gebruik van de data van een bevriende bank-analyst en zette een website op waar mensen makkelijk een fatsoenlijk opererende bank kunnen vinden in de buurt.

Toen de banken wankelden, dachten we even dat de overheid -na jaren neoliberaal beleid- terug was van weggeweest. Want wat niemand ooit meer verwacht had, gebeurde: het machtige bedrijfsleven moest de hand ophouden bij die vermaledijde overheid. Voor het eerst werd er weer geroepen om krachtige regulering en een sterker optreden. Maar de overheid bleek op veel manieren krachteloos, met name door een weifelende politiek. Vaak beïnvloed dor de lobby van hetzelfde bedrijfsleven durfde ze geen straffe maatregelen te nemen. Ik zet mijn kaarten daarom, eerlijk gezegd, toch op maatschappelijke bewegingen zoals dit initiatief van Huffington. Ik denk dat die het beste in staat zijn om de onvrede te kanaliseren in positieve actie. En misschien zullen ze ook de politici voortbrengen die de overheid uiteindelijk zullen hervormen.

En eigenlijk hoop ik dus dat dat de trend wordt voor de jaren tien. Een hang naar eerlijkheid, authenticiteit en verbinding, maar wel gecombineerd met stevige maatschappelijke actie. En gesterkt, Majesteit, door gebruik van sociale media, want die zijn daarbij onontbeerlijk om mensen op de been te krijgen.

Femke en Het Interview

Okee, ik had blogpauze, vanwege huizenkoop enzo. Maar vooruit, op verzoek van Margreet, die dat deed nog vóór de consternatie uitbrak (hier, hier en hier), en er zelfs, jawel, vragen dreigden in de Partijraad, een stukje over Het Interview Met Femke.

Dus eerst wou ik een mooi stukkie schrijven over dat ik vind dat Femke best nog eens vier jaar meekan. Maar elders in GroenLinks is nogal wat gaande over dit interview. Omdat ik geen zin heb in close reading (dat heeft Christian immers al gedaan), maar even recht voor zijn raap wat ik ervan vind.

Want het artikel plaatst emancipatie en islam tegenover elkaar. En is daar een probleem? Natuurlijk! Je moet wel een ton boter op je hoofd hebben, om niet te zien dat 'de' Islam -en we kunnen hier best even genereren, want in verreweg de meeste Islamitische landen is het zo- vrouwen een ondergeschikte positie toebedeelt. Misschien moet je, zoals ik, in Uruzgan zijn geweest, en gezien hebben hoe hoog het percentage zelfmoorden onder pas getrouwde vrouwen is - puur, omdat de combinatie van Islam en ongeletterdheid voeding geeft aan zeer onderdrukkende opvattingen over vrouwen. Die de deur niet uit mogen. Geïsoleerd zijn. Zich niet mogen uitspreken. Die ongestraft verkracht mogen worden en mishandeld. Die niet naar school mogen, laat staan een beroep uitoefenen. Veel imams in met name sociaal-economisch achterblijvende gebieden dragen die opvattingen uit en vrouwen kunnen daar letterlijk niet mee leven. Dat is om stil van te worden - als je het niet eigenlijk uit zou moeten schreeuwen.

Is er dan een probleem met 'de' Islam, of landen waar de Islam de boventoon voert? Zekers, kijk het Arab Human Development Report (PDF) er maar op na. De vorm die de Islam heeft aangenomen, en die de Arabische cultuur in hoge mate vormt, is volgens de auteurs een belangrijke hinderpaal voor vrouwenemancipatie. Je kunt zeggen dat de 'zuivere' Islam daar niets mee te maken heeft maar dan begeef je je al op het terrein van de Itjihad - de uitleg.

En als het nu gaat - en dat is míjn mening, niet een interpretatie van wat Femke eventueel bedoeld of gezegd zou hebben- om een keus tussen respect voor 'de' Islam, en respect voor vrouwenrechten: welnu, simpel, dan kies ik voor het laatste. Want de concrete mensenrechten van mensen of groepen mensen gaan vóór het recht van anderen om hun religie uit te dragen. Geloven mag je wat je wilt - maar als je anderen consequenties op wilt leggen van wat je gelooft, dan begeef je je op een heel ander vlak.

En daarbij, religies zijn bepaald niet boven kritiek verheven. Ook al leven wij in een maatschappij die bepaald wordt door de drie grote 'openbaringsreligies' (Jodendom, Islam en Christendom') en hebben we dus de neiging religie als onfeilbaar te zien, ik beschouw religie wel degelijk als mensenwerk. Daar ben ik, vrees ik, ook godsdienstpsycholoog voor. Bovendien beschouw ik mijzelf als een religieus mens dus als een, laten we maar zeggen, ervaringsdeskundige. Het zijn mènsen, die religie vormgeven, niet zozeer de ene of de andere engel, heilige of zoon van God; uiteindelijk zijn het mensen, die de institutie oprichten en in stand houden, die het Grote Boek redigeren en opnieuw redigeren, die priester zijn, die vertellen wat mag en niet mag en die daarmee de inspiratie en het dagelijks leven van hun volgelingen in meerdere of mindere mate bepalen.

Je mag, ja, moet, respect hebben voor een cultuur, een religie. Maar dat betekent niet dat je alles maar klakkeloos aan moet nemen. Een religie of cultuur wordt in belangrijke mate bepaald door degenen die de macht hebben. En moet je altijd een open oog hebben voor onrecht - in onze eigen cultuur, en die van anderen. Je kunt je ogen sluiten voor de ongelijke positie van vrouwen in de Islam omdat je denkt: 'het is hun eigen keus om hoofddoekjes te dragen', maar dat is geen verlicht liberalisme. Dat is onverschilligheid. Onverschilligheid voor de omstandigheden waarònder vrouwen die keuze maken.

Dat Femke dus de positie van vrouwen in de Islam, maar ook in fundamentalistisch Christendom of Jodendom, aan de orde stelt, dat is me uit het hart gegrepen. En als ze de Islam in haar verschijningsvorm, in combinatie met andere factoren zoals ongeletterdheid, een probleem noemt, dan heeft ze wat mij betreft gelijk. Want die combinatie maakt dat mensen teveel overgeleverd zijn aan conservatieve imams die dan enorme grip krijgen op hun levens. Vooral op vrouwenlevens. Dat is inderdaad een probleem. En dat uit te spreken, dat is níet hetzelfde als Islamofobie.

Als Femke deze uitspraken níet zou hebben gedaan, dàn had ze ter verantwoording moeten worden geroepen. Dus mocht mevrouw Halsema zo nodig in de Partijraad aan de tand gevoeld moeten worden, welnu, dan kom ik hoogstpersoonlijk (als ik even kan en niet op vakantie ben) naar de Partijraad om ook mijn zegje te doen. Als dat mag van de voorzitter. En ik roep Margreet namens het FemNet op om gezellig mee te gaan.

Oja, enne: Femke: four more years!

En toch heeft Agnes gelijk

Er wordt op dit moment behoorlijk op haar gespuugd, op FNV-voorzitter Agnes Jongerius. Vooral jongeren hebben het met haar gehad, omdat ze teveel op zou komen voor de verworven rechten van haar verouderde achterban. Daarop schreef een jonge FNV-er weer een reactie terug, die zelfs het NOS-journaal haalde.

En toch heb ik stiekem sympathie voor haar. Omdat ze zich er weinig van aantrekt. Omdat ze het 'gespin' rondom het crisis-akkoord naar zich toegetrokken heeft, en haar versie van de compromis goed naar buiten gebracht heeft -waardoor weer pijnlijk duidelijk werd dat er bij het kabinet van een heldere en toekomstgerichte visie geen sprake was maar dat het hele akkoord van compromissen aan elkaar hing. Maar ook, omdat ik vind dat ze wel een beetje gelijk heeft.

Gelijk? En dat terwijl we nota bene al 9 miljard toeleggen op de AOW? Ja, toch wel. Want het belangrijkste argument dat nu wordt aangevoerd om langer door te werken, namelijk dat we allemaal ouder zouden worden, is een absolute drogreden. Trouw berichtte dat al maanden geleden, en ook vandaag weer. Mensen worden namelijk helemaal niet zo veel ouder. Dat lijkt maar zo, omdat de kindersterfte enorm is afgenomen. Op 0-jarige leeftijd hebben we inderdaad een hogere levensverwachting. Dat komt omdat kinderen tegenwoordig meer kans maken volwassenheid te halen. Maar eenmaal volwassen -en werkend-, is de levensverwachting helemaal niet veel hoger. Sinds de invoering van de AOW in 1957 is de levensverwachting van een 65 jarige slechts met anderhalf jaar toegenomen. Die anderhalf jaar wordt meestal ook nog doorgebracht in slechtere gezondheid. Dat gezeur over dat we allemaal nog fit genoeg zijn om langer door te werken, dat klopt dus niet.

Het grootste deel van het tekort op de AOW wordt daarnaast helemaal niet veroorzaakt door de vergrijzing, maar door belastingtechnische herzieningen (namelijk de invoering van de heffings-kortingen), aldus de Rekenkamer. De AOW is helemaal niet zo onbetaalbaar als nu gesuggereerd wordt. Ik ben het met Eurocraat op Sargasso eens dat hier kunstmatig een generatieconflict wordt opgewekt - en die stomme jongerenorganisaties trappen er nog in ook.

Langer doorwerken zou daarnaast ook nodig zijn om onze eigen pensioenen te redden. We hebben met zijn alleen meer tijd om toch nog een redelijk pensioen op te bouwen, nu de pensioenfondsen in de problemen zijn komen vanwege de kredietcrisis. Maar ook dat is kortzichtig. De Nederlandse begroting is namelijk in de jaren '80 en '90 uitermate stevig gespekt ten koste van onze oude dag. In de jaren negentig, toen het met de dekking van de pensioenfondsen uitstekend ging, hebben veel bedrijven de fondsen namelijk behoorlijk afgeroomd door zichzelf een zogenaamde 'premie-holiday' toe te kennen. De overheid deed daar even hard aan mee: ze bespaarde zo miljarden en bezorgde zichzelf een mooi begrotingsoverschot. Sterker nog, al vanaf 1982 stelde de overheid het door werkgevers aan het ABP af te dragen premiepercentage steeds lager, om met de zo bereikte besparingen het financieringstekort terug te dringen, aldus de Rekenkamer. Had de overheid dat níet gedaan, dan hadden de pensioenfondsen nu veel beter bij kas gezeten.

Maar goed, gedaan is gedaan. Om de AOW te betalen, is fiscalisering van de AOW, zoals de FNV die ook voorstaat, een rechtvaardiger oplossing dan het verhogen van de pensioenleeftijd, vooral omdat je dan de laagstbetaalden kunt ontzien. Degenen die met fraaie regelingen een riant pensioen hebben opgebouwd, kun je dan toch nog een beetje aantikken.
Ik ben dus benieuwd waar Agnes mee komt, maar ik hoop dat ze haar hoofd koel houdt.

Actie-tijd wereldwijd

Het lijkt wel alsof het overal actie-tijd is behalve in Nederland. Vandaag is het natuurlijk EarthHour, en de bedoeling is dan van half negen tot half tien alle lichten uit gaan, tegen de klimaatverandering. De actie wordt wereldwijd getwitterd en geflickrd. Cynici hebben al geroepen dat je alleen maar je licht uit moet doen om vervolgens met alle energieslurpende apparatuur foto's te maken en die te uploaden.

Vandaag vindt in Londen ook de grote demo plaats voor de G20-top van volgende week. Tienduizenden mensen hebben een zo te zien uitermate gezellige demo gehad vandaag, demonstrerend voor fairness. Allerlei organisaties, van ouderwets anti-kapitalistisch tot milieu-organisaties, kerken tot ontwikkelingsclubs, brengen hun eisen samen onder deze noemer.

Dat zou in Nederland niet lukken, denk ik.
* Omdat we in Nederland teveel bezig zijn met Wilders en nergens anders nog oog voor hebben. We zijn in wezen nog steeds aan het navelstaren. Waar media in andere landen uitgebreid berichten over de crisis en wat daar internationaal aan gedaan wordt -G20, een VN-conferentie-, heeft men het hier wekenlang over het kabinet dat er nog niet uit is. En áls er dan een parlementair debat plaatsvindt, gaat het over wilders die aandacht wou.
* Omdat links en alternatief en duurzaam nog steeds een beetje uit is in Nederland. En idealen ook. Sinds Pim is links verdacht, is milieu iets voor softies, en zijn Geenstijlerds cooler dan wereldverbeteraars.
* En, volgens mij een belangrijke stragetgische factor: omdat in Nederland elk mooi protest organisatorisch wordt overgenomen door de Internationale Socialisten en dus weer teveel radicaliseert om alle clubs bij elkaar te houden. Je krijgt dus nooit een brede coalitie bij elkaar, die maatschappelijk en politiek echt gewicht in de schaal kan leggen.
Jammer, ik zou wel zin hebben in een mooie zonnige en vooral zinnige actie.

De coalitie is gered, de toekomst niet.

Femke Halsema herschrijft het coalitieakkoord in de gewenste richting bij Pauw & Witteman: de aanrechtsubsidie afschaffen! Ze krijgt Rutte mee. Voor degenen die de uitzending gemist hebben, volgt hier de vijf-minuten versie:



Over het doorwerken tot 67 jaar is nog verwarring. Blijkbaar heeft men in de coalitie afgesproken dat dat wel doorgaat, maar is er nog onderhandelingsruimte over het hoe: langzxaam de pensioenleeftijd optrekken, of in één klap? De FNV daarentegen beweert dat een verhoging van de AOW-leeftijd naar 67 jaar van de baan is, als er nog ruimte is voor alternatieve manieren van bezuinigen.

Maar doorwerken tot je 67e vind ik niet het belangrijkste punt - het garanderen van een goed pensioen wél. De overheid moet wat mij betreft garanderen dat ze voortaan van de pensioenfondsen afblijft, en dat er belastingtechnisch gunstiger manieren komen om zelf extra voor je pensioen te sparen.

Een echt fraai akkoord is het niet. De hypotheekrente voor de hoge inkomens wordt niet aangepakt, terwijl we daarmee alleen maar rijke mensen, makelaars en banken subsidiëren en huizenprijzen kunstmatig hoog houden. Dat is een onrechtvaardigheid en een verspilling die je zo snel mogelijk uit het systeem moet halen.
Daarnaast is het hoog tijd om de aanrechtsubsidie af te schaffen: belachelijke om die verschrikkelijk archaïsche rolpatronen te subsidieren. Bovendien is dát nou een stukje solidariteit dat ik echt niet wil opbrengen: dat ik als fulltime werkende vrouw thuisblijvende moeders ondersteun. Meer werkende vrouwen is bovendien juist goed voor de economie - maar dat wilden Rouvoet en Balkenende graag even níet memoreren.

Een goed akkoord? Er zitten een paar mooie duurzaamheidsmaatregelen in, maar helaas is het kabinet bezweken voor de Schiphol-lobby om de vliegtaks af te schaffen. Persoonlijk denk ik dat de zogenaamde berekening van de reisbranche wat dat zou opleveren, zwaar overdreven is. Het akkoord mag dus de naam Green New Deal niet hebben.

Om verder met Halsema te spreken: ‘Hier is sprake van een dubieuze, politieke uitruil.’ De écht heilige huisjes van de coalitiepartijen (de aanrechtsubsidie, de hypotheekrenteaftrek, de WW en de AWBZ) zijn uit beeld gebleven. Dit akkoord is daarom niet toekomstbestendig genoeg. De coalitie is gered, dat wel. Maar de toekomst nog niet.

'Allemaal schuldig aan de crisis?' Een ietsje meer precisie graag.

Ybo Buruma.
In de Trouw van dit weekend staat een lang interview met strafrechtdeskundige Ybo Buruma. Het gaat over schuld en verantwoordelijkheid in verband met de financiële crisis. Buruma is één van de bekendste strafrechtdeskundigen van Nederland. De interviewer vraagt hem waarom nog geen bankier is veroordeeld. Buruma vindt niet dat er sprake was van schuld in strafrechtelijke zin. Ja, er was schade, ja, er was voordeel, maar nee, er was geen sprake van opzet, vindt hij. En gelijk heeft hij.

Verder, gaat hij: er zijn velen verantwoordelijk -overschakelend op een andere term. De aandeelhouders, de toezichthouders, de bankiers, de makelaars, eigenlijk wij allemaal. Eén van de problemen van deze tijd is dat verantwoordelijkheid tegenwoordig gespreid is over vele schijven en toezichthouders. Daarnaast is beroepsethiek verzwakt, aldus Buruma. Professionals voelen zich niet meer verantwoordelijk voor de gevolgen van hun acties. Anders dan vroeger, zal een makelaar niet meer weigeren een huis te verkopen aan iemand die het eigenlijk niet kan betalen.

Dus, we met zijn allen schuldig, vraagt de interviewster, Sandra Kooke? En daar, lijkt mij, schiet het interview uit de bocht. Dat wordt dus ook de kop: Crisis, ook u bent verantwoordelijk. Maar dat is niet wat Buruma bedoelt. Hij bedoelt dat in het systeem veel mensen zich wel mede verantwoordelijk hebben gevoeld maar niet meer net die motivatie hebben gehad om hun werk écht goed te doen. Om de koper af te raden zich te diep in de schulden te steken bijvoorbeeld. Als je Buruma volgt, dan ga je dus sleutelen aan het systeem maar ook aan beroepseer.

Volg je de ietwat slordige journaliste -niet alleen deze, maar ook anderen de afgelopen weken-, dan hebben we 'allemaal een beetje schuld'. Maar dat wordt dan ook de ongewilde paradox van het stuk. Het gevaar van roepen dat iedereen een beetje schuldig is, is dat niemand meer de neiging heeft het heft in handen te nemen. Juist die grote spreiding van verantwoordelijkheid betekent dat niemand zich eindverantwoordelijk voelt.



En er zijn wel degelijk scharnierpunten in het systeem van verantwoordelijkheid. Bonussen afhankelijk maken van resultaten op lange termijn (tien jaar bijvoorbeeld) zou al helpen. Toezichthouders versterken ook. Nivelering was jarenlang een vies woord -het werd ooit aangeduid met 'jaloeziebelasting'- maar het is helemaal niet slecht om het eens te hebben over de waarde van geld en het nut van een miljoeneninkomen. Een fatsoenlijk inkomen, immers, maakt gelukkig maar een heel hoog inkomen maakt niet navenant gelukkiger.

Bovendien suggereert de kreet 'we zijn allemaal schuldig' dat iedereen even hard heeft meegedaan aan het teweegbrengen van de crisis. Maar niet alleen zijn er tallozen die niets in de melk te brokkelen hadden maar wel de negatieve gevolgen ondervinden -ik denk aan armsten in ontwikkelingslanden, bijvoorbeeld. Er waren en zijn ook talloze mensen die hebben gewaarschuwd dat het zo niet door kon gaan. Tallozen die hebben gewaarschuwd tegen ongebreidelde aandeelhoudersmacht in het Angelsaksische model. Tallozen die waarschuwden tegen de manier waarop de natuur, ons welzijn, werd opgeofferd aan de economie. Tallozen die gewerkt hebben aan alternatieven voor onze manier van leven. Maar daar is niet, of onvoldoende naar geluisterd. Ook daar moet een conclusie getrokken worden: de koers moet veranderen. Door maar te roepen dat 'we allemaal een beetje schuldig zijn', ontken je ook dat er strijd gevoerd is voor alternatieven.

Het is dus die veralgemenisering, die de discussie en het denken over oplossingen en alternatieven doodslaat. Ook Buruma bezondigt zich er aan op het eind van het interview: als iedere professional zijn eigen verantwoordelijkheid maar neemt, ook de kassajuffrouw, de onderwijzer enzovoort, dan komt het helemaal goed met de crisis. Er is niets tegen verantwoordelijkheid nemen, daar wordt de wereld vast beter van. Maar voor wat betreft de crisis, denk ik dat we meer hebben aan een ietsje meer precisie.

A beautiful day

Vandaag is een mooie dag. Ja dat kun je zo zeggen, ook al is hij zelfs nog niet halverwege. Dat komt onder meer vanwege de volgende dingen:

Geduldig wachten op de lente. Vanmorgen was ik vroeg wakker, en kijk eens aan, het sneeuwde een beetje. Traag dwarrelden nog wat piepvlokjes naar beneden. Dus ik besloot een ochtendwandelingetje te maken. Hoewel het weerbericht vooral een grijze dag had voorspeld, kwam intussen zelfs de zon door. Ik liep naar het Griftpark. Over het algemeen gesproken vind ik het Griftpark echt wel lelijk ingericht (te rechttoe-rechtaan en te kaal), maar er zijn een paar plekjes waar je een beetje kunt dwalen: het Tijgerbosje en de Bloementuin.
Heerlijk om te weten dat daaronder weer groen wacht. Na acht maanden in de steenwoestijn Kamp Holland wacht ik nu geduldig op de lente. Zodat ik weer in de weer kan met plantjes op het balkon, poes nieuwsgierig toekijkend, en daarna mijn hangmat kan uitvouwen in de zon. Daar kan ik me nu al op verheugen.

En daarna deed ik de zaterdagkranten. Daarin:
Etalage voor goede ideeën. Een nieuw stuk van Pieter Hilhorst en Michiel Zonneveld in het kader van hun Etalage voor Goede Ideeën. Onder het motto: 'beter goed gejat dan slecht verzonnen' worden daar ideeën verzameld uit de publieke sector, die problemen oplossen of het leven veraangenamen. Typisch is dat even creatief met de regels moet worden omgegaan -zoals in het geval van een door verstandelijk gehandicapten bemensde supermarkt waardoor ouderen tenminste weer een winkel naast de deur hadden in plaats van op kilometers afstand.
Het voorbeeld dat in de Volkskrant van deze zaterdag stond (nog niet online), was het afhandelen van klachten, niet noodzakelijk door de juridische procedures, maar door luisteren, oplossingen proberen te vinden of te bemiddelen. Achter elke klacht schuilt een verhaal; en proberen een fatsoenlijke oplossing te vinden is veel bevredigender voor de betrokken partijen dan een simpel wel/niet honoreren. Je doet het verhaal en daarmee de burger zelf veel meer recht. Toch betekent het dat de normale termijnen voor het afhandelen van klachten vaak overschreden worden in de tijd die het duurt om een oplossing te vinden. De betrokkenen moeten dan dus afspreken een eventuele vertraging te accepteren.


Democratie betekent ruimte voor iedereen.

Democratie is meer dan hard schreeuwen. En in de Trouw een column van Hans Goslinga waar ik blij van word. Frits Abrahams is wat mij betreft de beste columnist van Nederland, maar Goslinga de beste politieke commentator. Deze week schreef hij - hoe kan het ook anders- over Wilders en de vrijheid van meningsuiting. Goslinga stelt de opsteling van PvdA en VVD aan de kaak, waarmee ik zelf ook al moeite heb: namelijk dat het recht op vrijheid van meningsuiting zeer vergaand wordt geïnterpreteerd, maar dat daarbij voorbij wordt gegaan aan het effect van krenken op de democratische cultuur. Hij haalt een artikel aan van Hoogleraar Antropologie Halleh Gorashi in CD Verkenningen -niet online want daar doet het CDA niet aan helaas-, die stelt dat een democratisch stelsel ook een democratische cultuur behoeft: ruimte voor eenieder om zich veilig en gerespecteerd te voelen en om eigen keuzes te maken. Democratie is meer dan meerderheid van stemmen en daarmee basta.
Goslinga ziet het zogenaamd 'verlicht Nationalisme' uit de Integratienota van de PvdA, maar ook de voorstellen tot uitbreiding van vrijheid van meningsuiting van Rutte, als verkiezingsretoriek.

Ik moet zeggen dat ik het daarmee eens ben. Beide partijen voelen zich bedreigd door de zetelwinst die Wilders nu boekt en komen tot standpunten die alleen bedoeld zijn om een bepaalde groep kiezers aan te spreken - maar niet om een goede en duurzame oplossingsrichting te formuleren voor álle groepen. En die verantwoordelijkheid mag je van grote (regerings-)partijen wel verwachten.


Kwaliteit zit niet in keurmerken. In het NRC tenslotte een column van Marc Chavannes, die nog eens teruggrijpt op een opvallend bericht begin deze week in de Volkskrant. Onderzoeker Stef Groenewoud toonde aan dat een keurmerk niets zegt over kwaliteit en die zelfs niet garandeert. Keurmerken toetsen vooral of systemen, processen en protocollen op orde zijn. ‘Dan heeft een instelling mappen vol procedures, maar de vraag is of het ook tussen de oren van de medewerkers zit. In veruit de meeste gevallen geloof ik daar niks van.’ Maar keurmerken zeggen he-le-maal niets over de uitkomsten van de zorg: over doorligwonden, over aandacht voor bewoners, over of mensen zich op hun gemak voelen. De keurmerken gaan namelijk alleen over of je je processen goed beschreven hebt. Ze kosten handenvol geld (zo'n 10.000 euro per jaar) en de consultants van de keurmerkenbureaus worden er in ieder geval erg rijk van.
De keurmerkencultus stamt uit midden jaren negentig, toen de overheid zo nodig moest verzakelijken en gerund moest worden als een bedrijf. Zelf heb ik het altijd gezien als een vluchtroute voor bedrijven en branches die geen zin hadden om na te denken over professionaliteit, liever niet op resultaten en klantentevredenheid wilden worden afgerekend, maar alleen op of zij hun eigen dossiers op orde hadden. Maar het uitvoerend werk is er niet mee gebaat: "Slecht werk kent vele vluchtroutes, goed werk wordt erdoor opgehouden", concludeert Chavannes. Zullen keurmerken net zo'n gebakken lucht blijken als bepaalde beleggingsproducten? Hoe het ook zei: het is tijd voor kwaliteitssystemen met meer nadruk op professionaliteit en ruimte voor de realiteit op de werkvloer. Ik ben benieuwd of daar nu eindelijk vraag naar komt.

Een dag voor 'slow'. En verder is zo'n zondag een dag voor een slow pace of life.



* 'A Book of Silence' ligt te wachten om straks gelezen te worden.


* Ik heb een recept voor bruschetta met linzen en feta gevonden dat ik straks even ga uitproberen alvorens het vrienden voor te zetten.

* Maar nu ga ik maar eens ontbijten met een glaasje vers geperst sinasappelsap.

Wilders en de last van het gedrag

Geert Wilders.
Therapie staat of valt vaak met de communicatieve vaardigheden van de therapeut. In mijn studie psychologie leerden wij om kritiek altijd te richten op gedrag dat we afkeurenswaardig vonden, in plaats van op de persoon. Er is een heel verschil of je iemand als geheel wegzet als 'jij bent een vervelende rotzooischopper', of iemand aanspreekt op hinderlijk gedrag. In het eerste geval heb je iemand al afgeschreven, in het tweede geval spreek je hem of haar aan op de verantwoordelijkheid. De kans dat het gedrag veranderde was veel groter, ook omdat iemand zich als persoon niet afgewezen voelde. Ja dat klinkt soft en soft is uit. Maar elke leidinggevende weet dat het zo werkt. En hoe preciezer je het gedrag en de consequenties benoemt, hoe beter het werkt.

Wilders doet natuurlijk precies het tegenovergestelde, en met opzet. Hij generaliseert oordelen over afkeurenswaardig gedrag van naar oordelen over de mensen zelf, en vervolgens generaliseert hij het oordeel over enkele mensen naar de hele groep. Daar verbindt hij vervolgens harde conclusies aan. Het Amsterdamse Hof oordeelde deze week dat hij daar toch voor moet worden vervolgd. Het is in dit opzicht erg interessant om de onderbouwing van de uitspraak van het Amsterdams gerechtshof te lezen, waarin zij de vervolging van Wilders beveelt. Waar het Openbaar Ministerie geen haatzaaien kon ontdekken in Wilders uitlatingen, omdat het opruiend element ontbrak, concludeert het Gerechtshof: "Inhoud van de bestreden meningsuitingen en wijze van presenteren – vaak in een gebiedende en militante stijl (‘Verbied de Koran’) - zijn naar hun uiterlijke verschijningsvorm kennelijk erop gericht (...) om de Nederlandse bevolking jegens die groep gelovigen tot discriminatie, intolerantie, minachting en vijandschap te bewegen alsmede om voor hen angst aan te jagen. Bepaalde uitdrukkingen – zoals “De grenzen dicht, geen islamieten meer Nederland in, veel moslims Nederland uit” - kunnen bezwaarlijk anders worden verstaan dan erop gericht om de gepropageerde ideeën tot uitvoering te brengen." Ook groepsbelediging acht het Hof aan de orde: met name de vergelijking van de Koran met 'Mein Kampf' acht het Hof zeer beledigend voor Moslims.


Natuurlijk hebben Wilders'uitlatingen effect, daar zijn ze voor bedoeld.

Grenzen van het politieke debat. En waar het OM vond dat het feit dat de uitspraken in de context van een politieke discussie gedaan werden, en derhalve niet strafbaar waren -politici hebben nu eenmaal een grotere vrijheid van meningsuiting dan gewone mensen, oordeelt het Gerechtshof anders. "Het gaat om de vraag of Wilders’ wist of had moeten begrijpen dat het risico op het intreden van het gevolg (het beledigen van een groep mensen en het zaaien van haat) zich zou kunnen voordoen. Het hof beantwoordt die vraag bevestigend. Zeker voor een ervaren politicus als Wilders, die weloverwogen uitspraken doet van steeds dezelfde strekking, mag worden verwacht dat hij het effect van zijn uitlatingen weet in te schatten."En, voegt het Gerechtshof daaraan toe, de vereiste vrijheid in het politieke debat ontslaat een politicus niet van de verantwoordelijkheid om "een maatschappelijk aanvaardbare bijdrage aan het publieke debat te leveren." Even verder gaat het Gerechtshof verder op de toelaatbaarheid van vervolging van een politicus in. Vrijheid van meningsuiting is zeker in het politieke debat een belangrijk goed, maar: "Elke deelnemer aan het maatschappelijke debat, ook als het een politicus betreft, maakt misbruik van zijn recht op vrije meningsuiting, indien kan worden vastgesteld dat hij aanzet tot discriminatie en haat zaait jegens een bevolkingsgroep of een geloofsgemeenschap. " Juist in een democratische rechtsstaat tellen die zaken zwaar, vindt het Hof: "Wie een ander van de maatschappelijke discussie buitensluit, plaatst hem ook buiten de democratische rechtsorde (...)", en daarmee draait ze precies de redenering van het OM om. Het Hof acht het maatschappelijk gezien juist wenselijk om in het debat een duidelijke grens te trekken.




Kramp. Het belang dat het OM hecht aan de vrijheid van meningsuiting weerspiegelt nog steeds de kramp waarin Nederland zich bevindt na de moord op Fortuijn. Op het stelselmatig negeren en ontkennen van het Multiculturele Drama reageerde hij juist met een dramatisch 'ik-zeg-wat-ik-denk'. Dat leverde hem veel goodwill op bij de kiezers en Wilders kan met recht de ware erfgenaam van Fortuijn worden genoemd. De gevestigde politiek schrok zich wezenloos, de gedecimeerde PvdA nog wel het meest. Zij reageerde met een krampachtige 'flinksheid' op het thema Integratie. En in die kramp zit zij nog steeds, getuige haar onlangs gepresenteerde Integratienota, die op veel kritiek stuitte en nu wordt aangepast.

Typerend is ook hoe PvdA-ers Amanda Kluveld en René Cuperus reageren."(...) Het hof begaat een grote politiek-maatschappelijke blunder, wanneer het denkt met de vervolging van Wilders een einde te maken aan het Nederlandse islamdebat.", vindt Cuperus. Slordig van Cuperus: het Hof wil helemaal geen einde maken aan een debat! Kluveld vindt dat Wilders een te grote macht wordt toegedicht: hij zou Moslims helemaal niet kunnen uitsluiten van debat. Moslims moeten gewoon maar een beetje assertiever worden. Ze gaat daarmee al te makkelijk voorbij aan de impact van woorden in een maatschappelijk debat: uitspraken van politici worden door mensen opgepikt en beïnvloeden ook hun houding. Dat is ook het doel van het politieke debat, het is geen theoretische exercitie.




Politiek opportunisme. Ook de VVD voelt zich bedreigd en daarom pleit Mark Rutte ietwat opportunistisch voor een wetswijziging voor méér vrijheid van meningsuiting. Daarmee sluit ze zich aan bij de argumentatie van veel mensen tegen vervolging van Wilders: hij zou er alleen maar zetels mee winnen. En dat klopt: in de peilingen stijgt de PVV al.
Maar is dat een juist argument? De rechtsstaat is er nu juist voor om een doordacht stelsel van wetten en regels te bieden dat grondrechten van burgers beschermt. Men kan niet, uit politiek opportunisme, grondrechten verkwanselen of het toetsen ervan opgeven. Allen zijn wij in zekere mate kwetsbaar voor aantasting van onze grondrechten - vandaag de moslims, morgen wellicht, in een heel andere context, de stemmers op Wilders. Dat betekent niet dat hun grieven niet gehoord kunnen worden, maar wel dat overlastgevend gedrag en de oorzaken daarvan zorgvuldig benoemd moeten worden. Daar hebben Wilders-stemmers zelf ook het meeste aan.

Terecht vrijspraak voor gezinsvoogd Savanna

De zaak Savanna zal iedereen zich nog wel herinneren. In 2004 kwam de drie-jarige Savanna om het leven, doordat haar moeder haar een washandje in de mond had gestopt en dat met een verband had vastgezet. Vervolgens liet ze Savanna alleen achter. Het kind, dat al ondervoed was, overleed. Daarna legde de moeder samen met haar partner het lichaam van Savanna in de kofferbak van hun auto. De moeder kreeg zes jaar cel en TBS.

De zaak veroorzaakte veel onrust onder gezinsvoogden. Naar aanleiding van de zaak-Savanna werden Bureau's jeugdzorg gereorganiseerd, en tijdens haar kortstondige bestaan als minister voor jeugdzaken zegde Rita Verdonk de jeugdzorg extra fondsen toe, zodat de werkdruk onder gezinsvoogden zou afnemen.

Opvallend is dat niet alleen de moeder, maar ook de gezinsvoogd van Savanna werd aangeklaagd, en wel in een strafzaak: wegens betrokkenheid bij het overlijden van het kind, omdat ze niet voldoende maatregelen zou hebben getroffen om de dood van Savanna te voorkomen. Op zich was dat een unicum. Wetenschappers als Evelien Tonkens en ook de instelling waar de betreffende gezinsvoogd werkzaam was (ze werkt nu in een heel ander beroep) dat het een systeemfout betrof en niet zozeer individueel falen.
Ten gevolge van het Pikmeerarest kan de (centrale en lokale) overheid niet strafrechtelijk vervolgd worden waar het exclusieve overheidstaken betreft, en dat lijkt mij hier ook het geval. Doorslaggevend was daarbij dat er andere controlerende en bestraffende instanties zijn: van rekenkamers tot tuchtraden etcetera. Waarschijnlijk is daarom deze keer gekozen voor een strafzaak tegen de persoon van de voogd.

De rechter heeft vandaag uitspraak gedaan in de strafzaak tegen de gezinsvoogd van Savanna. De gezinsvoogd -of ex-gezinsvoogd- is vrijgesproken. De rechtbank stelt weliswaar "dat verdachte als gezinsvoogd van Savanna niet al datgene heeft gedaan wat van haar in die situatie kon en mocht worden verwacht", maar dat er geen "causaal verband (bestaat) tussen het in de tenlastelegging bedoelde nalaten en die dood dan wel dat zwaar lichamelijk letsel." Savanna is overleden ten gevolge van de gedragingen van haar moeder. En die gedragingen waren niet voorzienbaar, aldus de rechtbank te Den Haag.

Ten aanzien van deze zaak is onder meer ingebracht dat de hulpverlening aan Savanna een zaak was van gedeelde verantwoordelijkheid tussen verschillende instanties en professionals. De rechtbank erkent dat, maar vindt het niet doorslaggevend. Ze stelt vast dat de voogd niet alles heeft gedaan wat ze had kunnen doen - soms zelfs lichtelijk eigenwijs was en ook de moeder te vaak ten onrechte geloofd heeft- , maar ook dat de situatie zich volgens verschillende bronnen positief leek te ontwikkelen. Doorslaggevend is echter simpelweg, dat het de moeder is geweest die Savanna ombracht en dat dit niet was te voorzien. Terecht, lijkt mij.

Het Openbaar Ministerie - dat nog overweegt of het in hoger beroep zal gaan- is tot vervolging overgegaan 'vanwege de maatschappelijke onrust die over de zaak ontstaan was'. Me dunkt dat het OM ook wel eens haar rug recht mag houden ten aanzien van 'maatschappelijke onrust'.
De zaak was van het begin af aan weinig kansrijk. Het aanspannen van een strafzaak door het OM suggereert ook dat de overheid ervoor is om honderd procent veiligheid te garanderen, ook als mensen -zoals de moeder van Savanna- apert strafbare feiten plegen. Natuurlijk, de voogd heeft fouten gemaakt, maar van het begin af aan was te zien dat deze niet doorslaggevend konden zijn geweest.

Professionals kunnen vèrgaande verantwoordelijkheden dragen. Voor veel beroepen zijn daarom regels, codes en protocollen vastgesteld. Als je als arts een ernstige fout maakt -bijvoorbeeld Sylvia Millecam niet doorsturen naar het ziekenhuis- kun je uit je beroep gezet worden. Het moet natuurlijk niet zo zijn dat je als professional, omdat je als hulpverlener grote verantwoordelijkheden draagt voor de privélevens van mensen, ook nog eens vatbaarder bent voor strafrechtelijke vervolging. Een ambtsdrager heeft dezelfde verantwoordelijkheid zich aan de wet te houden als ieder ander, niet meer en niet minder. Je mag niet stelen, niet doden, niet slaan en niet mishandelen. Je mag ook niet meehelpen stelen, doden, slaan, mishandelen - maar dat heeft de gezinsvoogd ook niet gedaan. Als je je aan de wet houdt, en aan de beroepscodes, moet dat voldoende zijn.

Emanicipatienota: een gemiste kans.

Jullie zullen wel net zo´n soort reactie gehad hebben als ik op de kop in de Volkskrant. `Kabinet: vrouw is geen lustobject`, stond er. Na het eerste hilarisch gelach op onze debattraining vroegen we ons af of dit nu een streven was of een klacht. Okee, het eerste natuurlijk.

Het betreft hier het meest in het oog springende punt van de nieuwe Emancipatienota 2008-2011. Andere interessante puntjes: het streven naar 60% economisch zelfstandige vrouwen in 2010 is al absoluut onhaalbaar geworden. Het gaat veel te langzaam.
Het behalen van zijn streefcijfers laat het kabinet vooral aan anderen over. Wel wordt het ouderschapsverlof uitgebreid van 13 naar 26 weken, het thuisblijven fiscaal duurder gemaakt en méér werken fiscaal aantrekkelijker. Maar verder blijft het bij aansporen van anderen. Dienstverleners zoals postkantoren, tandartsen en gemeentelijke diensten moeten ’s avonds meer open te zijn. Vrouwen moeten hun kind naar de crèche te brengen en techniek studeren, en werkgevers moeten thuiswerk en flexibele werktijden mogelijk maken. tenminste, dat is de bedoeling. Komop jongens.

Het in vorige emancipatienota's nagestreefde doel om mannen een gelijk aandeel in de zorg te laten leveren is vervallen. Dat "past niet in de visie van dit kabinet". Vrouwen moeten wel veel meer gaan werken om de kosten van de vergrijzing op te vangen. "Dit kabinet", staat er, "wil sturen op een betere combineerbaarheid van werk en zorg voor vrouwen en mannen, niet op een herverdeling van zorgtaken tussen vrouwen en mannen thuis". Hm. Hier wil het kabinet dus niet meer ingrijpen in het privéleven. Maar even verderop wel.

Ja, jongens en meisjes, want een stukje verder begint Hoofddoelstelling 3b: seksuele en relationele vorming van meisjes en jongens en het vergroten van hun weerbaarheid tegen (seksueel) geweld. Van de maatregelen hoeft niemand te schrikken: er komt namelijk 'onderzoek naar de gevolgen van van seksualisering van de rol van meisjes en vrouwen in de maatschappij'. (Gek, niks over de rol van jongens en mannen? Doen die niks of hebben die nergens last van?) . De GGD en de Rutgers Nisso Groep krijgen wat meer geld voor sexuele voorlichting. Het ministerie gaat "verkennen hoe de deskundigheidsbevordering van leraren op dit gebied kan worden vergroot". En er wordt 'onderzocht wat er nodig is om de mediawijsheid van jongeren, opvoeders en professionals (waaronder leerkrachten) te vergroten.' En tenslotte gaat Plasterk met de media praten. Veel 'onderzocht', 'verkend' en 'toch al gefinancierd'. Als je een beetje ambtenarentaal kent, dan weet je dat dit geen speerpunt is, maar gewoon lippendienst.

Enkele liberale politici hebben al gereageerd. GroenLinks-voorvrouw Halsema betitelde de nota als 'teleurstellend' en 'vaag', omdat te weinig gedaan wordt om de positie van vrouwen echt te verbeteren. Pechtold (D66) vindt het tegengaan van excessen primair een taak voor opvoeders en niet voor de overheid.

Een overheid kan weinig. Maar zij kan wel de discussie stimuleren en moet dat in dit geval ook doen, zeker om tegenspel te bieden aan de commerciële belangen aan de andere kant - de reclamebureau's, de cosmetische industrie, de klinieken voor plastische chirurgie die als paddestoelen de grond uit schieten.
Mij verbaast het daarom dat Plasterk maatschappelijke organisaties er niet bij betrekt, of kunstenaars. Maatschappelijke organisaties, omdat die het debat moeten dragen; en kunstenaars en andere creatieven, omdat die met beelden kunnen spelen en experimenteren. En de diepere discussie kunnen initiëren: die over onze eigen beleving van sexualiteit.

Ariël Levy benoemt in haar boek 'Female Chauvinist Pigs' als de crux van de huidige beeldvorming rond sexualiteit, dat deze leeg is, verveeld, dat de hoofdpersonen een rol spelen: in hun plastic volmaaktheid alleen nog maar een object vormen. Als het dus moet gaan over deze beeldvorming, dan moet het ook gaan over hoe we beelden kunnen maken die ons wel raken, die ons naar onze eigen beleving toebrengen, die ons ontroeren.
Ach, teveel gevraagd. Dit kabinet doet, vrees ik, liever aan betutteling dan aan discussie.

Het Watelog sexdebat: is sexuele bevrijding niet af?

Afgelopen lente was het een hot issue: vrouwelijke sexualiteit. Minister Ab Klink (CDA) van Volksgezondheid hield een wervingscampagne voor donoren tegen, omdat deze 'te bloot' zou zijn. Bijna gelijktijdig protesteerde fractieleidster Mirjam Bikkers van de Utrechtse ChristenUnie tegen een billboard in de stad met 200 vierkante meter 'gouden bikini' met als argument dat de vrouw werd neergezet als 'lustobject'. CDA en CU kregen verrassend veel bijval van linkse politici: onder andere PvdA-er Jeroen Dijsselbloem en GroenLinksers Evelien Tonkens en Jos van der Lans sloten zich bij hen aan.
In dezelfde periode werd een documentaire van Sunny Bergman vertoond, getiteld "Beperkt Houdbaar”, waarin zij liet zien hoe een steeds krachtiger 'schoonheidsideaal' vrouwen noopte zich om te bouwen naar de geretoucheerde pornosterren uit de Playboy. Samen met ondermeer filosofe Stine Jensen en schrijfster Larissa Pans publiceerde zij het inmiddels al ruim 5000 keer ondertekende manifest “Sex moet weer haute couture worden”. Tegelijk verscheen de Nederlandse vertaling van het boek 'Female Chauvinist Pigs' van Ariël Levy, die de voortgaande pornoficatie van de samenleving aanklaagt. En intussen publiceerden Marlies Dekkers en Heleen van Royen hun boek 'Stout ', waarmee zij zich presenteerden als sexy überfeministen.

Er is dus iets aan de hand rondom vrouwelijke sexualiteit en de verbeelding daarvan - en er lijkt ook sprake van enige verwarring over wat nu precies feminisme is. Moet je, om feministisch te zijn, tegen het afbeelden van sexualiteit zijn in de publieke ruimte? Hadden die gereformeerden dan tóch gelijk? En andersom, is het tegengaan van afbeeldingen van bloot in de publieke ruimte automatisch feministisch?

Jami wordt niet de nieuwe Hirsi Ali

Ehsan Jami (nee, niet in zijn nieuwe safehouse)

Terecht heeft Bos vanmorgen in de Volkskrant over Jami opgemerkt: "Op het moment dat hij of de mensen om hem heen dat recht gelijkstellen aan het beledigen van moslims of hun geloof, heb ik geen enkele behoefte om me daar als partij achter te stellen." Over de voor moslims kwetsende uitspraken van Jami: "Hij heeft het volste recht om die uitspraken te doen. En als hij beveiliging nodig heeft, moet hij die krijgen. Maar als de vraag is, moet je kwetsende uitspraken doen over Mohammed om geloofsafval te bepleiten, dan zeg ik nee."

Nu Wouter Bos het zelf nodig gevonden heeft om zich over de zaak Ehsan Jami uit te laten zal een gevecht om de beeldvorming volgen. De Elsevier probeert nu natuurlijk dit uit te leggen als lafheid, die heeft niets liever dan een nieuwe 'held' nu Hirsi Ali verdwenen is. Jami schijnt zelfs al de voormalige woordvoerster van Hirsi Ali, Ingrid Pouw te hebben ingehuurd. Houd Elseviers columnisten vandaag in de gaten, zou ik zeggen, Elian en de Winter scherpen hun pennetjes al.

Maar we hebben geen behoefte aan een nieuwe Hirsi Ali die als een ongeleid projectiel schiet op wat voor moslims belangrijk is en weet dat daarmee bedreigingen uitgelokt worden. bedreigingen die ab-so-luut niet goed te keuren zijn maar er zijn altijd mensen die zich niet weten te beheersen. En die dan vervolgens weer leiden tot een persoonlijkheidscultus. Natuurlijk, Ehsan Jami moet beveiliging krijgen. Hij moet alles kunnen zeggen wat hij wil. Maar we hebben nu meer behoefte aan inhoudelijke discussie over de zaak zelf die de zaak verder brengt dan aan escalatie en polarisatie. De PvdA hoeft zich dus niet te laten gijzelen door de standpunten en de manier van communiceren van Jami: er staat simpelweg teveel op het spel.
Bovendien: Nederland is een beetje Islam- en polarisatie-moe. Niet voor niets komt Wilders met steeds excentriekere voorstellen; Nederlanders reageren weer een stukje laconieker op de hoge toon van het debat. Het tij is aan het veranderen. Nee, Jami gaat het niet redden als de nieuwe Hirsi Ali.

Met een beetje geluk is een ander scenario mogelijk. Enkele grote debatten over grondrechten en de Islam. Irshad Manji? Shirin Ehbadi? In ieder geval niet die eeuwige Ellian, en dan ook niet Tariq Ramadan. Het Comité treedt gedurende de debattenreeks een keer met zijn driehonderden naar buiten en krijgt een wijs bestuur. Jami gaat het opnemen voor de niet-gelovigen in plaats van beledigingen te adresseren aan wel-gelovigen. Met zijn allen veroordelen we de mishandeling van Jami, en hopelijk kan-die dan over een paar maanden weer naar huis. Klaar.

PS. Lees de column van Nausicaa Marbe vandaag in de Volkskrant (nog niet online). Perfect.

Ehsan Jami en Jonas Staal

Ehsan Jami

Nou daar gaat hij dan, Ehsan Jami, richting safehouses, geheimhouding en beveiliging. Er is nog enig gesteggel over wat nu precies de houding was van zijn eigen PvdA. Volgens Afsin Ellian, die tot Jami's grote dankbaarheid de beveiliging in een gesprek met onze coördinator terrorismebestrijding Tjibbe Joustra, geregeld lijkt te hebben, was het NCTb zelf al tot de conclusie gekomen dat het tijd werd. Niet te vroeg, maar ook niet te laat: in principe komt beveiliging voor plaatselijke politici voor rekening van het regionale korps, in dit geval Haaglanden.

Wat nu de toekomst is voor het centraal comité van ex-moslims, is nog even onzeker. Er schijnen zich al honderden mensen te hebben aangemeld, maar daarmee ook in de openbaarheid treden, dat is nu even wat anders. Toch valt te hopen dat dat op een gegeven moment gaat gebeuren: dat zou een doorbraak betekenen die wat broodnodige relativiteit zou brengen tegenover de al te fundamentalistische aanhangers. Als men inziet dat mensen het geloof ook kunnen verlaten, zullen kritische geluiden waarschijnlijk meer ruimte krijgen.

Jami zelf vindt in ieder geval dat zijn PvdA geen poot voor hem heeft uitgestoken. Bovendien heeft zijn partij, in de persoon van filmer Eddy Terstal, er bij hem op aangedrongen zijn toon te matigen. Jami noemde bepalingen in de koran „achterlijk”, de profeet Mohammed was volgens hem een „crimineel” en een „verschrikkelijke man”. Vaak zei hij erbij dat hij „bereid was te sterven” voor zijn ideaal: dat niet-belijdende moslims zich vrij gaan voelen om zich ex-moslim te noemen.

Misschien is dat inderdaad wat kort door de bocht geformuleerd - maar dat neemt niet weg dat de kracht van Jami erin lijkt te liggen dat hij als jonge ex-moslim de moed heeft te doen wat velen niet durven. Dat hij daarbij soms de hoge toon bezigt zoals die die zowel fundamentalistische moslims zelf gebruiken, als ook hun rechtse bestrijders (Wilders die vandaag als laastte stunt de Koran maar wil verbieden), dat lijkt bijna onvermijdelijk. Het lijkt wel alsof het debat niet anders gevoerd kàn worden dan op heel emotionele wijze en met grote woorden. Of het uiteindelijk helpt?

Iemand die dat issue van die hoge toon trouwens prachtig weergeeft is Jonas Staal, de kunstenaar die door Wilders voor het gerecht is gedaagd. Bekijk bijvoorbeeld eens zijn werken "de kunst van het wantrouwen". Sinds Pim Fortuijn bezigen sommige, met name rechtse, politici -Wilders vaak, Hirsi Ali eveneens, Verdonk soms en Jami nu ook- een emotionele taal met als elementen rechtlijnigheid en harde oordelen over anderen. Tegelijk wordt uitgesproken zich op te willen offeren en zelfs indien nodig het ultieme slachtoffer te worden Haat en slachtoffersschap vormt van oudsher een krachtige maar destructieve combinatie in de politiek. Het slachtoffersschap ontaardt vervolgens in persoonsverheerlijking. Van iemand als Wouter Bos kun je je niet voorstellen dat er bij zijn overlijden ooit zo'n tableau als hieronder zou komen te staan, van Wilders en Verdonk wel.

Staal laat dat met beelden veel beter zien dan ik met woorden ooit zou kunnen. Het is ironisch dat Wilders dat zelf niet herkent, maar de kunstwerken interpreteert als bedreigingen. Staal bedreigt Wilders niet; hij ontmaskert hem en neemt hem wind uit de zeilen.

Hoe dan ook, Jami verdient natuurlijk absoluut alle steun bij zijn strijd voor grondwettelijke rechten van ex-moslims. Net zoals Staal steun verdient bij zijn werk, maar ik vermoed zo dat díe zich wel redt.