Tijd voor GroenLinks

Het is lang geleden dat ik enthousiast was over GroenLinks. Maar Wijnand Duijvendak krijgt het voor elkaar. Sinds donderdag staat er een Sinterklaaskadoorje op de website van De Helling: de download van Wijnands pamflet 'Wie we zijn en wat we willen". En ik heb het met veel enthousiasme gelezen. Zoals ik in mijn praatje voor de GroenLinks Partijraad al aangaf, hebben we nu de mogelijkheid om onszelf inhoudelijk te vernieuwen, en Wijnand geeft een voorzet die ik op veel punten onderschrijf. Laat ik beginnen met een korte bespreking - maar iedereen die geïnteresseerd is raad ik aan het pamflet zelf te lezen.

Het pamflet begint inspirerend met  een verwijzing naar de bekende Triodos commercial die viral ging. Waarom? Omdat hij appelleerde aan een sentiment dat niet wordt opgepikt door media en politici, maar wel enorm begint op te hopen onder gewone mensen: houd eens op met die negatieve Wilderiaanse klaag- en wrok-politiek! Wij willen ons weer inzetten, bouwen aan een wereld die beter, rechtvaardiger, duurzamer is dan nu. Sterker nog, we doen het gewoon.

Fundamentele kritiek.
Wijnand vervolgt met wat de kern gaat worden van zijn betoog: als je groen, links en vrijzinnig bent, dan moet je fundamentele kritiek hebben op het huidige economisch bestel. Niet alleen omdat er met dit kabinet ruimte voor is, maar omdat de noodzaak zich aandient. Die ideologische kritiek moet vervolgens vertaald worden in politieke punten. Wijnand zet ze op een rijtje:

1. Beperk de macht van de financiële markten, de banken en het aandeelhouderskapitalisme. Ze zijn te losgeslagen, teveel gericht op korte termijn winst in plaats van op maatschappelijke waarde.  De kritiek is al oud: het Angelsaksisch model wordt al decennia bekritiseerd, maar het casinokapitalisme is dusdanig schadelijk gebleken voor alles dat ons dierbaar is, dat de urgentie nu wel voor iedereen duidelijk is. Alleen reageert de politiek niet stevig genoeg.
2. Versterk de solidariteit, beperk de inkomensverschillen. Wijnand gebruikt hiervoor in essentie hetzelfde argument dat ook door Femke Halsema is genoemd in haar boek 'Geluk - voorbij de hyperconsumptie, haast en hufterigheid', namelijk dat verkleinen van inkomensverschillen welzijn van de burgers bevordert. Waar de argumentatie in 'Geluk' nog ietsje hap-snap was, is die hier vollediger. Daarbij baseert Wijnand zich grotendeels op een boek van Richard  Wilkinson en Kate Pickett, 'The spirit level: why equality is better for everyone'. In welvarende samenlevingen blijkt een een naar verhouding gelijke inkomens- en vermogensverdeling te leiden tot minder sociale problemen, minder criminaliteit, meer vertrouwen in de politiek, een gezondere, langer levende bevolking, minder statuscompetitie en angst voor statusverlies en daarom ook minder consumptiedrang en - dwang. Last but not least: de sociale mobiliteit neemt toe. In weerwil tot wat neoliberale marktfundamentalisten ons willen doen geloven, worden mensen juist in genivelleerde economieën makkelijker van een dubbeltje een kwartje.
3. Versterk het publieke domein, democratiseer de publieke diensten. De afgelopen jaren is de maatschappelijke kritiek op het vermarkten van publieke diensten sterk toegenomen. In essentie komt die hierop neer: kwaliteit wordt niet meer beloond, alles draait om winst en managers zijn zich gaan gedragen als kleine zonnekoningen. Wat de samenleving eerst bond, is nu vermarkt en kapot gemaakt. Langzaam maar zeker groeit een beweging van onderop die bepaalde publieke zaken weer overneemt. Dat is een goede zaak: het creëert wederkerigheid en vertrouwen en maakt dat het maatschappelijk weefsel weer gedragen wordt door alle burgers.
4. Geef mensen weer grip op hun tijd, bevorder immateriële groei. Richt het beleid op het vergroten van welzijn, niet alleen welvaart. In alle onderzoeken naar wat de Nederlander bezig houdt de afgelopen jaren, komt eenzelfde beeld naar voren: mensen willen minder werken om meer tijd te besteden aan wat hun gelukkig maakt: vooral er zijn voor gezin, relatie, vrienden en familie. En toch dringen opeenvolgende regeringen erop aan dat we meer en meer werken. We moeten ook wel, nu de economie tegenzit en voorzieningen worden uitgehold. Maar dat is dus niet wat mensen willen: veel mensen zijn bereid een stapje terug te doen in werk-uren, om hun tijd aan andere dingen te besteden. En herverdeling van werkzame uren zou natuurlijk ook goed zijn voor het terugdringen van de werkloosheid.
5. Beprijs producten ook naar de kosten die ze maatschappelijk en ecologisch teweegbrengen. Ecotax dus. Laat vliegtuigpassagiers betalen voor de klimaatverandering die vliegen veroorzaakt, laat automobilisten betalen voor de luchtverontreiniging en daaruit voortvloeiende gezondheidsschade. Een oude wens van GroenLinks, maar hij zou tenminste leiden tot eerlijke beprijzing, in plaats van subsidies op fossiele energie die we juist kwijt moeten.

Typische GroenLinks punten.
Er zitten geen verrassingen onder deze punten. De meeste zaken zijn eigenlijk al lang deel van het  GroenLinks gedachtegoed. De oplettende lezer heeft ze op mijn eigen blog vaak voorbij zien komen. En het bevalt me wel dat we weer voluit kunnen gaan en de fundamentele maatschappijkritiek van de partijen die aan de basis stonden van GroenLinks, kunnen paren aan realistische ideeën en beproefde alternatieven. Er is duidelijk behoefte aan het verwoorden van deze kritiek en vooral, aan een partij die zich inzet voor alternatieven. En er is genoeg energie voor die alternatieven. We laten ons niet meer de mond snoeren, ook niet over illegalen of  andere voormalige taboe-onderwerpen. Tijd voor GroenLinks om zelfbewust en met opgeheven hoofd de arena weer te betreden.

Sociale zekerheid opnieuw doordenken.
O zeker, er staan ons nog wat dingen te doen. Zo moet de GroenLinks visie op sociale zekerheid opnieuw doordacht worden.  In 'Vrijheid Eerlijk Delen' stond de wens om het sociale zekerheids-stelsel om te vormen van een stelsel gericht op inkomenszekerheid naar een stelsel gericht op participatie-zekerheid. Daar hoorde een scholings-systeem bij en een goed systeem om mensen van werk naar werk te begeleiden. Die laatste zijn er in de politieke werkelijkheid van af gevallen, terwijl GroenLinks wel heeft meegewerkt aan het 'uitkleden' van inkomenszekerheid. Dat mag niet meer gebeuren. Veiligheid en zekerheid is een basisvoorwaarde voor een fatsoenlijk bestaan, en GroenLinks moet zich er voor inzetten dat alle werknemers daarop kunnen rekenen. Er is domweg teveel uitgehold aan sociale zekerheid de afgelopen jaren. GroenLinks mag zich niet verbinden aan verdere afbraak.

Anders gaan leven en...
Er is de vraag hoe wij ons opnieuw gaan verbinden aan de vele initiatieven van onderop, zoals collectieven die samen een windmolen kopen, zonnepanelen leggen of buurtrestaurants runnen. Het zijn initiatieven waarin veel GroenLinksers actief zijn -niet vreemd gezien onze geschiedenis- maar je kunt ze niet claimen, integendeel. Je kunt je alleen maar opstellen als partner, en proberen het ze makkelijker te maken. Daarbij moet je in het oog houden dat veel dingen van onderop kunnen worden opgebouwd, maar dat de strijd niet alleen maar van onderop wordt gewonnen. Hoe veel kleine initiatieven onze maatschappij ook kunnen overspoelen, hoe veel transition towns, stadstuiniers en andere sociale initiatieven er ook zijn, - en het kunnen er niet genoeg zijn wat mij betreft- er moet ook een machtsblok gevormd worden om multinationals te dwingen zaken anders te doen. Er zijn teveel olieboeren, voedings-, media-, auto-industrieen etcetera die baat hebben bij de huidige situatie of die verandering blokkeren omdat ze liever op korte termijn veel winst willen maken dan investeren in nodige veranderingen. Die moet je zachtjes of minder zachtjes dwingen. Daar heb je macht voor nodig. En dus politiek.

...andere politiek.
Maar dat vraagt een ander soort politiek. Want al je je presenteert als strijdmakker van degenen die stukje bij beetje, en ieder op zijn eigen manier, werken aan een betere wereld, moet je eerlijk en integer zijn. Je moet je het vertrouwen waard tonen. Dat is de enige manier om de publieke steun te  houden. Je moet ook kunnen uitleggen wat je doet en waarom. Waarom je wat nastreeft en waarom je welke concessies doet. Wat je beoogt met je beleid en waarom het de beste, of best haalbare manier is. Transparantie is een must evenals integriteit en communicatieve vaardigheden. En je moet laten zien dat je de menselijke maat in het oog houdt. Het is niet zo dat het doel alle middelen heiligt - het omgekeerde is eerder waar: een verkeerd middel kan het doel corrumperen.
Je moet daarnaast de gedragsverandering die je vraagt van mensen, zelf als eerste laten zien. Dat zijn we ons binnen GroenLinks ook bewust: een GroenLinkser in een benzineslurper, dat schuurt. Je moet de verandering belichamen die je nastreeft. Be the change you want to see. Pas dan ben je geloofwaardig en kun je mensen echt mobiliseren.
Want op je gedrag beoordelen mensen je. En terecht. Daar hebben we het als GroenLinks de afgelopen tijd laten liggen (zo zou het bijvoorbeeld helpen als de mensen die besloten dat Jolande moest vallen, openlijk uitleg gaven. Dat gebeurt nu nog te weinig). Maar het moet wel een kernthema worden van GroenLinkse politiek.

Wijnand noemt een aantal uitstekende punten, die (gelukkig) al gemeengoed zijn binnen GroenLinks. Maar we moeten ons ook onderscheiden in de soort van politiek die we bedrijven. Integere politiek moet het zesde punt zijn in de agenda voor GroenLinks. Niets meer en niets minder.

Maar er is weer hoop. Het is tijd. Voor verandering. Voor GroenLinks.

Missie Kunduz: de dilemma's voor GroenLinks

Kunduz

Donderdagnacht ging de kamer, met steun van D66 en GroenLinks, akkoord met de missie in Kunduz. Daar ging een heftige parlementaire discussie aan vooraf, waarbij het Kabinet grif toezeggingen deed, die misschien niet allemaal even realistisch waren.

Want de context in Afghanistan zit zacht gezegd niet mee voor deze missie. Afghanistan staat volgens Transparency International in de top-3 van de meest corrupte landen ter wereld. Karzai heeft zijn herverkiezing te danken aan bedrog. En de mogelijkheid van de internationale gemeenschap goed bestuur af te dwingen is vergeleken met een paar jaar geleden beperkt geworden. In 2014 zullen de meeste buitenlandse troepen zijn vertrokken en President Karzai trekt zich nu al weinig meer van de internationale gemeenschap. Nu er lucratieve grondstoffen zijn gevonden, staan Afghaanse machthebbers voorgesorteerd om een graantje mee te pikken. Dit is, kortom, geen regering die er belang bij heeft corruptie en rechteloosheid met kracht te bestrijden. Zelfs onder zware internationale druk boekt de corruptiebestrijding maar schoorvoetend resultaat.

Daarbij komt dat we in Kunduz niet lead nation zijn. Dankzij die positie kon Nederland in Uruzgan sterke invloed uitoefenen op hoe het bestuur functioneerde. In de jaren dat Nederland de leiding had, hadden de verschillende ethnische groepen inspraak in bestuursbesluiten en verbeterde de democratie en het bestuur. Het relatief lage geweldsniveau dat Nederland hanteerde droeg bij aan stabiliteit. In Kunduz zijn we afhankelijk van de Duitsers. Die zijn overigens wel beduidend ontvankelijker voor onze positie dan de Amerikanen.

Maar er is ook een andere kant. GroenLinks-leider Jolande Sap heeft, conform de motie Peters-Pechtold en het verkiezingsprogramma, gevochten om de politiemissie zo civiel mogelijk te maken. De training van agenten is langer geworden en meer gericht op civiele taken. Er ligt een toezegging dat het huidige hoofd van de politie in Kunduz vervangen wordt – al moeten we nog zien wat daarvan terecht komt en wie er voor in de plaats komt. Er is toegezegd dat Nederland invloed zal krijgen op de recrutering -al zal het politieke druk vergen om dit daadwerkelijk af te dwingen. En er is de toezegging dat de agenten niet zullen worden ingezet voor paramilitaire acties – al moet daarvoor bedongen worden dat er meer Afghaanse legereenheden zullen worden ingezet in Kunduz. De gemiddelde Afghaan zal het overigens worst zijn of agenten al dan niet paramilitair worden ingezet, als het maar rustig blijft.

De meest cruciale vraag is wat mij betreft: kun je de gemiddelde Afghaan in Kunduz recht in de ogen kijken en zeggen dat de missie verschil zal maken voor hun veiligheid, hun toegang tot rechtspraak en de handhaving van recht en orde? Ik denk dat je die vraag eerlijk met ja kunt beantwoorden. De extra training, de monitoring en de extra aandacht voor het functioneren van de politie zullen vruchten afwerpen. Maar er staan ook fikse investeringen gepland in de rechtsstaat. Op dorpsniveau wordt flink ingezet: deze missie zal juist community justice in Kunduz helpen opbouwen. Dat is belangrijk, want het is vaak de dagelijkse onveiligheid die dorpelingen uiteindelijk doet zeggen: geef ons dan maar de Taliban. Tegelijk investeren de Duitsers miljarden in ontwikkelingssamenwerking: gezondheidszorg, scholen, basisvoorzieningen. Het leven van de gemiddelde Afghaan in Kunduz zal dus wel degelijk verbeteren. We moeten ons ook niet verliezen in cynisme, dat is te makkelijk.

Is dat bescheiden resultaat voldoende voor ons? Er zal grote en constante druk nodig zijn om dat resultaat te kunnen borgen. Maar er ligt nog een ethische vraag onder. Als wij meedraaien in dit systeem – een door de Amerikanen gedomineerde missie in Afghanistan, een door corruptie geteisterd land- steunen we dan niet tegelijkertijd dat systeem? Wegen de resultaten op tegen de nadelen? Door mee te doen verwerf je het recht om met gezag te spreken op podia die je anders nooit zou betreden. Wie nee zegt, verliest die mogelijkheid. In Uruzgan hebben we een visitekaartje afgegeven met een missie die beduidend minder gewelddadig was dan in de omringende provincies en toch betere resultaten boekte. Dat is niet onopgemerkt gebleven. In Kunduz krijgen we de mogelijkheid dat voort te zetten: kwaliteit van politie boven kwantiteit. Maar als we te gemakkelijk meedraaien verlenen we een corrupt systeem en een te gewelddadige NAVO-missie legitimiteit.

Dit zijn de dilemma's waar het GroenLinks-congres zal zich komende zaterdag gesteld ziet. Er liggen al ettelijke moties klaar, waaronder een die -nu nog- geformuleerd is als een motie van afkeuring. Dat zou onterecht zijn. Partijleider Jolande Sap heeft niet alleen leiderschap getoond, maar de gehele fractie is gewetensvol en integer te werk gegaan bij een besluit waarmee zij uiteindelijk ook het GroenLinks verkiezingsprogramma hebben uitgevoerd.

(Dit stuk verscheen vandaag als opiniestuk in Trouw)

Kandidaat voor de Eerste Kamer

Vlak voor de kerstvakantie werd het bekend: sinds 19 december vorig jaar ben ik officieel kandidaat voor de Eerste Kamer voor GroenLinks. Dat wil zeggen dat ik door de kandidatencommissie word voorgesteld als kandidaat voor de lijst. Op zaterdag 5 februari zal het GroenLinks congres beslissen op welke plaats ik kom.

Door de jaren heen ben ik op veel plaatsen actief geweest in de partij. De afgelopen jaren heb ik veel geschreven, en dat zal ik blijven doen. Tegelijk heb ik in mijn werk als beleidsmaker veel ervaring opgedaan met het ontwerpen en beoordelen van beleid, ervaring die me goed van pas zal komen in de Senaat. Ook mijn ervaring als diplomaat zal nuttig zijn: het politieke spel dat je speelt aan de internationale onderhandelingstafels verschilt niet zo veel van het onderhandelingsspel in de Kamer. Bij beiden moet je goed nadenken wat je eruit wilt slepen, aftasten hoe dat bij anderen ligt en afspreken hoe je je punten gaat binnenhalen.

Dit is politiek gezien een spannende tijd. Het gaat er niet alleen om: houdt Kabinet 'Knetterrechts' de meerderheid? Het gaat ook om: wie wint de oorlog van de ideeën? Op dit moment heeft rechts de overhand. Er heerst een politiek van korte termijn denken, van angst en rancune. Dat wil ik doorbreken. Ik geloof nog steeds dat mensen zich beter voelen bij inhoudelijke politiek. Het moet weer gaan over: waar wil je met Nederland staan over 20 jaar? Als je vooruit kijkt en met verstandige oplossingen komt creëert dat vertrouwen. Als je je punten goed weet te verwoorden, geef je juist die redelijkheid weer munitie. Ik wil met GroenLinks het debat weer terugnemen. Daar moet je voor kunnen formuleren, daar moet je kunnen vechten, en daar moet je voor volhouden. En dat kan ik!

Naast het Kamerwerk zal ik door blijven gaan met iets dat me erg goed bevallen is de afgelopen jaren: de verschillende acties die ik gevoerd heb. Zoals het manifest 'Slow Sex', dat ging in tegen de preutsheid van het kabinet Balkenende-4. Dat was in feite een hele essaybundel, maar daarnaast ook een manifest dat werd ondertekend door een aantal politici, wetenschappers en opinieleiders en gepubliceerd in de Trouw. Daarna volgden natuurlijk debatten, tv-optredens enzovoort. De manier om dingen te agenderen. Op dat soort acties kun je bij mij rekenen.

De boerka: van een verbod word je niet vrijer.

Dat was een kernachtige reactie van Eelco Bosch van Rosenthal: Dus er is een rel over een verbod dat er nog niet is op dingen die er niet zijn? Het vat de futiliteit van de ophef wel goed samen. PVV en de VVD maken veel herrie om niets. Of Welten al dan niet terecht een voorschotje neemt op handhaving, die vraag is eigenlijk al beantwoord. Als Welten precies hetzelfde had gezegd over milieuregels, dan vrees ik dat precies diezelfde partijen instemmend hadden gezwegen.

Interessanter is de achterliggende vraag: moet je boerka's bestrijden met een boerkaverbod? VVD en PVV voeren als voornaamste reden voor een boerkaverbod aan dat het de emancipatie van vrouwen in de weg staat. Vrouwen worden, in hun visie, gedwongen om een boerka te dragen, en dat kun je het beste bestrijden met ze te dwingen dat ding niet meer te dragen. Onvrijheid bestrijden met onvrijheid - zou het helpen?

Moslimvrouwen zelf voeren soms aan dat zij de boerka dragen uit vrije wil: zij willen zich conformeren aan wat Allah van ze vraagt. Mijn stelling is altijd geweest dat religie een kwestie is van mensenwerk. Met name openbaringsreligies voeren een claim op 'van God gegeven waarheid', maar vergeten daarbij te vermelden dat die 'openbaringen' vervolgens zijn geinterpreteerd, geherinterpreteerd, van commentaar voorzien en uitgedragen door mensen -voor het merendeel, helaas, mannen. Religie, en met name de daaruit voortkomende gedragsregels, is dus in grote mate cultureel-maatschappelijk bepaald. Het zou daarom goed zijn als vrouwen meer stem krijgen in religieuze instituties. De bekende Moslim-activiste Irshad Manjij pleit daar ook onophoudelijk voor: zij vindt dat vrouwen zelf ook meer Koran-interpretaties moeten kunnen geven.

Maar wat als die vrouwen de boerka nu zelf willen? vragen sommige activisten -veelal van linker zijde- zich af: moeten we hen dan niet in die wens steunen, zeker als ze al zo onder vuur liggen? Ik denk dat je in principe het recht om een boerka te dragen, moet verdedigen. Toch valt er op dit argument ook iets af te dingen. Het 'als ze het nu zelf willen'-argument gaan voorbij aan aan het gegeven dat er voor deze vrouwen vaak geen alternatief is, als ze het respect van de religieuze gemeenschap willen behouden. Want wat als je laagopgeleid bent en je man je geld beheert, je bewegingsvrijheid beperkt en je toekomst in zijn hand heeft? Dan heb je weinig keus, ook al wordt je strikt genomen niets verboden. Deze argumentatie gaat dus voorbij aan de subtiele en minder subtiele mechanismen van groepsdwang en onderdrukking waarmee vrouwen in religieuze groeperingen vaak te maken hebben. En juist in fundamentalistische kringen, waar het boerka vraagstuk speelt, is de groepsdruk zwaar.

Maar ook de PVV en de VVD schieten hun doel voorbij -gesteld dat hun doel is om vrouwen te bevrijden. Want kun je onvrijheid bestrijden met onvrijheid? En praktisch gezien: vrouwen die nu alleen buiten mogen komen met boerka, wat zullen die praktisch gezien aan dit verbod hebben? Zij zullen naar alle waarschijnlijkheid nog minder buiten mogen komen. Deze vrouwen hebben meer aan inburgeringscursussen, aan vrouwengroepen die zich met emancipatie bezighouden, aan mogelijkheden om economisch en maatschappelijk zelfstandiger te worden.

Als vrouwen een boerka willen dragen, soit. Maar het debat zal daarover met hen ,en met hun mannen, gevoerd moeten worden. Er is wat mij betreft maar één manier om het verschijnsel 'gedwongen boerka dragen' aan de kaak te stellen. Dat is alles doen om de zelfstandigheid en hun economische en maatschappelijke participatie van deze vrouwen te vergroten. Daarbij blijft het nodig om onvrijheid in religies aan te kaarten en op de agenda zetten – en dus activisten als . Maar ik zal dan ook met ze in debat willen - en met hun mannen. En activisten als Irshad Manji van harte te steunen. Maar een verbod zal niet helpen.

(Dit stuk werd in ingekorte vorm gepubliceerd in Trouw)

De enige kans voor links ligt in het midden.

Deze zaterdag is politiek gezien een uiterst interessante dag, om twee redenen. CDA-minister Hans Hillen kondigt vanmorgen in de media al het eerste verschijnsel aan. Vandaag is de dag dat het CDA een ruk naar rechts maakt. Daarnaast vindt vandaag in den Bosch de manifestatie ' Armoede werkt niet" plaats. Job Cohen zal daarbij aanwezig zijn; Femke Halsema en Alexander Pechtold ontbreken. Vandaag is ook de dag dat de PvdA haar positie als primus inter pares op links definitief opgeeft.

Vanwaar die laatste conclusie? Welnu, iedereen die de demonstraties op links een beetje kent - en ik ken ze, want heb er vele bezocht en ben betrokken geweest bij de voorbereiding van enkele - weet dat de SP op dergelijke manifestaties graag een zeer dominante rol speelt. Dat geldt zowel voor de uitstraling en het format, als ook voor de inhoud. De manifestaties zijn een belangrijk deel van de PR-strategie van de SP, en zij zorgt er dan ook voor dat in de beeldvorming de tomaat domineert.

Persoonlijk ben ik me door de agenda erachter, ondanks mijn actieverleden, in toenemende mate ongemakkelijk gaan voelen op dergelijke bijeenkomsten: de extremere geluiden overheersen. Er is minder ruimte voor nuance. Tsja, daar is het een manifestatie voor, hoor ik u denken. Maar ik wil niet alleen voor eigen parochie preken, voor het eigen hermetische gelijk. Ik wil meer mensen aanspreken dan alleen de extreme linkervleugel.

Voor de PvdA heeft haar aanwezigheid in Den Bosch vandaag grote consequenties. Ze is te gast bij de SP. Al lange tijd laat de SP duidelijk merken dat ze groter wil worden dan de PvdA en in de peilingen is zij dat nu ook. De aanwezigheid van Cohen vandaag doet veel SP-ers dan ook triomfantelijk gniffelen. En hoezeer PvdA-ers ook bezweren dat het juist heel sterk is van Cohen om aanwezig te zijn in Den Bosch, de beeldvorming is dodelijk voor de partij.

De afgelopen dagen hebben we een stevige discussie gezien over de richting die links nu moet inslaan. Kort gezegd komt die neer op de vraag: progressief of conservatief? Gaat het om 'Stop de afbraak van de verzorgingsstaat', of gaat het om het pro-actief omvormen naar een stelsel waarbij iedereen gestimuleerd wordt mee te doen? Ook op andere gebieden speelt die keuze. Er liggen grote uitdagingen op gebied van duurzaamheid en op het gebied van internationale solidariteit en van culturele openheid: trekken we ons terug achter de dijken of blijven we internationaal georiënteerd? Maar uiteindelijk gaat het om een belangrijk punt, dat Links zal moeten oppakken. Hoe zorg je ervoor dat iedereen maatschappelijk mee kan blijven doen en zich kan ontwikkelen, dat niemand buiten de boot valt? Hoe zorg je ervoor dat het ideaal van de emancipatie, van het lokkend perspectief om grip te hebben op je eigen toekomst, kan blijven bestaan voor iedereen?

Het lijdt geen twijfel dat het beleid van het kabinet-Rutte grote maatschappelijke tweespalt zaait. Dat gebeurt op twee manieren. Cultureel, want Wilders gaat rustig door met van wrok doortrokken retoriek en het opzetten van groepen tegen elkaar. En sociaal-economisch. De belangrijkste kloof ligt niet zozeer tussen rijk en arm. Dat is te simpel. Weliswaar voelen de laagste inkomens zich in toenemende mate in de knel zitten, maar zij zijn niet de enigen.

De PVV dankt haar succes aan het feit dat zij tot nog toe de enige partij is die oog heeft voor de positie van de middeninkomens, die in toenemende mate verslechtert. Deze groep heeft het om drie redenen moeilijk. Op de eerste plaats ziet zij haar positie op de arbeidsmarkt verslechteren doordat veel traditioneel voor haar bestemde werkgelegenheid wegvalt: de postbodes, de politie, het onderwijs. Ze ziet daarnaast ook de sociale samenhang in de buurt afnemen. Tegelijkertijd worden overheidsvoorzieningen die voor haar bestemd zijn in toenemende mate ontoegankelijk. Zelfs de allerslimste burger kan tegenwoordig de weg niet meer vinden tussen de aanvraagtoetsingen, de indicatie-stellingen, de wachtlijsten, de telefoon-keuze-menu's en de spreekuren. Geen wonder dat deze groep ressentiment kweekt - en als links dat ressnentiment niet weet te adresseren, zal Wilders blijven winnen.

De accenten liggen bij verschillende linkse partijen anders - D66 en GroenLinks zijn van oudsher meer international georiënteerd en cultureel gezien meer open dan de SP; GroenLinks legt meer de nadruk op milieu en duurzaamheid; en D66 en GroenLinks leggen meer de nadruk op een participatie gebaseerd sociaal stelsel omdat zij de emancipatorische werking van maatschappelijk meedoen belangrijk vinden. In die zin zijn GroenLinks en D66 beduidend progressiever dan de SP, dat kan zeker zo gezegd worden. En zeker is ook dat de PvdA momenteel niet goed weet waar zij staat. De reacties vanuit de PvdA op de oproepen van Halsema maken de agendaloosheid binnen de PvdA duidelijk zichtbaar. Maar uiteindelijk is er een punt dat links zeker bindt: het in stand houden van maatschappelijke samenhang en het ideaal van emancipatie.

In een tijd waarin er veel op het spel staat, is het voor links alleen maar gunstig als zij een zo breed mogelijk publiek aanspreekt. Nu de VVD al naar rechts is opgeschoven, en het CDA dat vandaag gaat doen, ligt het midden wijd, ja wagenwijd open. D66 is daar al ingesprongen. Een partij als GroenLinks zal naar verwachting in toenemende mate teleurgestelde VVD- en CDA kiezers aanspreken. En Roemer kan wel roepen dat hij Halsema rechts vindt, de enige kans om links zo veel stemmen te geven dat zij bij de volgende verkiezingen wel de meerderheid haalt, ligt erin ook het midden aan te spreken. Die mogelijkheid is nu meer dan ooit. Emile Roemer weet dat even goed als ik. Alleen - de PvdA, weet die het ook?

Dit stuk verscheen eerder op Joop.nl

D66 slaat scherp rechtsaf

Vandaag presenteert D66 haar verkiezingsprogramma. Afgelopen zondag, echter, lichtte de voorzitter van de programmacommissie van D66, Joris Backer, alvast een tipje van de sluier op. Nouja, tipje – de hoofdlijnen van het door D66 voorgestane economisch beleid werden duidelijk.

D66 wil de verhoging van de AOW-leeftijd versneld invoeren – en houdt daarbij geen rekening met aantallen gewerkte jaren, zoals GroenLinks bijvoorbeeld wil. Daarnaast wil D66 het ontslagrecht versoepelen, en het recht op WW verder inperken. Voorzitter Bernard Wientjes van de VNO-NCW wrijft zich in de handen: dit is precies de 'hervormingsagenda' die hij zich voorstelt.

Het is grappig dat na de desastreus afgelopen regeringsdeelname van D66 onder Balkenende II, de partij nogmaals rechtsom wil. Immer, het was weinig verheffend wat D66 rondom de missie in Afghanistan liet zien, om maar te zwijgen van het achteloos inleveren van haar politieke 'kroonjuwelen'- het referendum en de gekozen burgemeester. Toch moeten we wel concluderen dat het D66 menens is met haar rechtse koers. Want kijk eens naar een ander incident dat even daarvoor plaatsvond.

In Amsterdam, waar college-onderhandelingen gaande waren met als hoofdrolspelers de PvdA en D66, werd loco-burgemeester Lodewijk Asscher door de gemeenteraad, op voordracht van de Commissaris der Koningin, verkozen tot waarnemend burgemeester. Meteen daarop kondigde de Amsterdamse D66- leider Ageeth Telleman uit de collegeonderhandelingen te stappen. Ze verwees daarbij woedend naar de 'nacht van Van Thijn', toen de PvdA Eerste Kamer fractie ooit de gekozen burgemeester torpedeerde – alsof die gister nog had plaatsgevonden in plaats van vijf jaar geleden. En terwijl een menigte verbijsterde politieke twitteraars zich afvroeg of het Telleman nu echt in haar bol was geslagen, stond Alexander Pechtold al klaar om zijn steun te betuigen aan de move. Voor wie het alsnog misverstond: de persconferentie in Amsterdam werd aangekondigd door Pechtold's woordvoerder en geleid door zijn voormalige voorlichter.

Was een dergelijk protest tegen de zogenaamde regentenmentaliteit van de PvdA nu werkelijk een breuk in de collegeonderhandelingen waard? Een loco-burgemeester die door de meerderheid van de gemeenteraad verkozen wordt tot -tijdelijk- waarnemend burgemeester, dat gebeurt toch wel vaker? Maar al gauw kwam de aap uit de mouw. Nog geen halve week later schreef het Parool dat D66 stiekem wel degelijk weer in gesprek was met die vermaledijde PvdA– het mochten alleen geen onderhandelingen heten. Nee- de hele kwestie-Asscher was één groot toneelstuk om even iets duidelijk te maken: D66 is niet, herhaal: níet de bijwagen van de PvdA.

In haar haast om zich af te zetten tegen de PvdA stelt D66 zich nu op als een ten onrechte verzelfstandigde afsplitsing van de VVD. De door Backer aangekondigde punten uit het verkiezingsprogramma geven het al aan: D66 slaat scherp rechtsaf. De partij is beslist niet meer het links-liberale alternatief waar ze zich jarenlang zo op voor liet gaan. Het motto voor de komende verkiezingen is duidelijk. Stem D66, dan krijg je de VVD er gratis bij- en Balkenende bovendien.

(deze column verscheen eerder op Joop.nl)

De jaren tien.

Ik had er niet eens bij stilgestaan, dat het eerste decennium van deze eeuw voorbij was, totdat alle lijstjes verschenen (en hier en hier en hier). En de analyses van het afgelopen decennium zijn niet vrolijk. 'Mistroostig', noemt Pieter Hilhorst de overheersende instelling. Misschien is het wel het ontbreken van mooie idealen, dat de filosofie van de jaren Nul kenmerkt. Men wil vrijheid - voor zichzelf maar niet voor anderen. Veiligheid, maar vooral tegen anderen. Om het met SCP-directeur Paul Schnabel samen te vatten: met mij gaat het prima dankzij mezelf, met ons beroerd dankzij anderen. De jaren Nul waren een decennium van angst -dankzij 9-11- en een financiële crisis er overheen, maar ook van cynisme, grofheid en ressentiment. Op de valreep zagen we nog falen van de politiek: Kopenhagen, een Europa dat de tekorten op de begrotingen niet in bedwang houdt, dat een nieuwe leider achterkamert. In de VS was het politiek cynisme nog zichtbaarder in een regering Bush die alle fatsoensnormen met de voeten trad. En wat te denken van Berlusconi, die eveneens alle normen tart maar zijn macht over de media misbruikt om de beeldvorming en de emoties populistisch naar zijn hand te zetten?
Nee, de jaren nul waren geen vrolijk decennium.

En nu? Zie we sprankjes van verandering? Hilhorst ziet de redding in 'samenredzaamheid', het stimuleren van netwerken waaruit burgers steun krijgen maar die ook eisen stellen aan burgers. Ik weet het nog niet. Het klinkt me nog iets te bedacht, net iets teveel als wishful thinking. Je zag ook een tijdje een tegenbeweging in een hang naar authenticiteit: biologisch eten, streekproducten, natuurlijke stoffen, wellness - de Happinez-trend zeg maar. Dat leek ook veelbelovend -gaat biologisch nu eindelijk doorbreken?- maar het gevaar is duidelijk: als het leidt tot in zichzelf gekeerd en zelfingenomen cocoonen dan blijft het krachteloos en wordt het niks.

Eén van de hoopvolle initiatieven van dit moment vind ik de move your money-campagne van HuffPost. Initiatiefneemster Arianna Huffington - één van 's werelds meest invloedrijke bloggers- ergerde zich aan het feit dat de grote banken, nog geen jaar nadat de belastingbetaler ze gered had, alweer fikse bonussen gingen uitbetalen. Maar dat diezelfde banken intussen ook nog steeds niet deden wat ze behoren te doen: geld uitlenen. Dat, terwijl de belastingbetaler nog een generatie lang bezig zal zijn om de enorme bedragen die met de reddingsacties gemoeid zijn, af te betalen.
De arrogantie van de banken komt voort uit het besef dat ze 'too big too fail' zijn - ofwel, dat het financiële systeem in elkaar zou storten, als de grootbanken om zouden vallen. Althans, dat is wat ze met hun lobby de politiek willen doen geloven. En cynisch genoeg: een IMF-studie (PDF) toont aan dat juist de banken die de grootste risico's namen, het hardst lobbyden voor de-regulering. En dat die juist vanwege hun miljoenenlobby's het eerst gered werden.
Wat kun je doen, in het zicht van zoveel cynisch en egoïstisch nietsontziend machtsvertoon? Cynisch worden en op en website de graaibankiers de huid vol schelden? Gaan zitten cocoonen op je biologische bank of achter je flatscreen? Huffington was strijdlustig en opbouwend: ze organiseerde een actie om burgers te bewegen hun geld weg te halen bij de 'too big too fail'-grootbanken, en over te brengen naar zogeheten community banks: in de VS zijn dat banken met meestal een iets lagere rente, maar die voorzichtiger opereren en zich wel houden aan hun maatschappelijke taak van geld uitlenen aan bedrijfsleven en middenstand. Zoals Huffington strijdlustig schrijft: "JP Morgan/Chase, Citi, Wells Fargo, and Bank of America may be "too big to fail" -- but they are not too big to feel the impact of hundreds of thousands of people taking action to change a broken financial and political system." Huffington maakte gebruik van de data van een bevriende bank-analyst en zette een website op waar mensen makkelijk een fatsoenlijk opererende bank kunnen vinden in de buurt.

Toen de banken wankelden, dachten we even dat de overheid -na jaren neoliberaal beleid- terug was van weggeweest. Want wat niemand ooit meer verwacht had, gebeurde: het machtige bedrijfsleven moest de hand ophouden bij die vermaledijde overheid. Voor het eerst werd er weer geroepen om krachtige regulering en een sterker optreden. Maar de overheid bleek op veel manieren krachteloos, met name door een weifelende politiek. Vaak beïnvloed dor de lobby van hetzelfde bedrijfsleven durfde ze geen straffe maatregelen te nemen. Ik zet mijn kaarten daarom, eerlijk gezegd, toch op maatschappelijke bewegingen zoals dit initiatief van Huffington. Ik denk dat die het beste in staat zijn om de onvrede te kanaliseren in positieve actie. En misschien zullen ze ook de politici voortbrengen die de overheid uiteindelijk zullen hervormen.

En eigenlijk hoop ik dus dat dat de trend wordt voor de jaren tien. Een hang naar eerlijkheid, authenticiteit en verbinding, maar wel gecombineerd met stevige maatschappelijke actie. En gesterkt, Majesteit, door gebruik van sociale media, want die zijn daarbij onontbeerlijk om mensen op de been te krijgen.